Saint Cyril of Jerusalem

 

 

THE HOLY SACRAMENTS

OF BAPTISM, CHRISMATION AND DIVINE COMMUNION

The Five Catechetical Lectures

Of St. Cyril of Jerusalem

 

 

 

 

Translated From the Greek

By

Fr. GEORGE DION. DRAGAS, DD, PhD, DTh

Protopresbyter

 

 

The 5th Mystagogical Catechism:

The Sacred Liturgy and Holy Communion

 

“Wherefore putting away all evil, and all guile, as well as hypocrisy, envy and malicious gossip, yearn like new-born babes for the rational milk, so that you might grow up towards salvation, since you tasted that the Lord is good (Psalm 33:9). You should come to Him as to a living stone, who was rejected by the the human beings, but was chosen and honored by God, so that  you too may be built up like living stones as a spiritual house, as a holy priesthood who offers spiritual sacrifices that are acceptable to God through Jesus Christ. As Scripture also says: Behold I place a cornerstone in the midst of Zion, which is special and honorable, so that whoever believes in Him might not be put shame (Is. 28:16). To you, then, who believed, belongs the honor. To them, however, who disobey the stone which was disapproved by the builders became a cornerstone and a stone of stumbling and a rock of scandal, because those who disobey the word stumble as it has been previously specified. You, however, are an elect race, a royal priesthood, a holy nation, a people that is taken care of, so that you may proclaim the virtues of Him who called you from darkness to His wondrous light. You were previously no people, but now you are the people of God, you had not received any mercy, but now you have received the divine mercy. This is why, my beloved, I beg you as foreigners and sojourners to abstain from fleshly desires which militate against your soul, and show your good behavior to the other nations, so that they may not deride you as evil doers, but may see your good works and glorify God when He appears” (I Pet. 2:1-12). 

1. The meaning of the liturgical acts of the Divine Eucharist: By the loving-kindness of God you have heard sufficiently at our former meetings concerning Baptism, and Chrism, and partaking of the Body and Blood of Christ; and now it is necessary to pass on to what else is left, and to set the crown today on the spiritual building which was undertaken for your edification.

2. Why the clergy wash their hands in the Liturgy?  You saw then the Deacon giving to the Priest and to the Presbyters who stand round God's altar water to wash their hands. This was not at all done in order to cleanse them from some bodily defilement; for they did not enter the Church at first being bodily defiled. The washing of hands was a symbol that we all must be purified from all our sins and transgressions. We wash our hands because they are considered to be symbols of our actions. In this way we declare that our actions must be pure and blameless. Did you not hear the blessed David indicating this very fact mystically by saying, “I will wash my hands with those who are innocent, and so I will stand around Your Altar, O Lord” (Ps. 25:6)? The washing of the hands [of the priests], therefore, symbolizes the abstinence from sin.

3. What is the meaning of “Receive one another; and kiss one another?” Then the Deacon cries aloud, “Receive one another; and kiss one another.” Do not think that this kiss is the usual one, i.e. the same with the one exchanged publicly at the meetings of good friends. Nothing such applies in this case. This kissing unites the soul one with another, and betroths them with complete forgiveness. So, then, the kissing of the believers is a sign of their unifying mingling that banishes every remembrance of wrongs. For this reason Christ said, “If you are going to offer you gift at the altar, and there remember that your brother has something against you, leave there you gift upon the altar, and go first to be reconciled to your brother, and then to come and offer you gift” (Matth. 5:23-24). The kissing, therefore, means reconciliation, and for this reason it is holy – as the blessed Paul somewhere declared, saying, “Greet one another with a holy kiss” (Rom. 16:16 and I Cor. 16:20); and Peter, “Greet one another with a kiss of love” (I Pet. 5:14).

4. What is the meaning of “Let us lift up our hearts” and “We have lifted them up unto the Lord?” After this the Priest cries aloud, “Let us lift up our hearts;” For what reason? It is because exactly at that most crucial hour we must have our heart raised on high to God, and not below, to the earth and earthly things. The Priest, then, bids us all in that hour to abandon all life-worries, and anxious cares for our household, and to turn our heart to the merciful God in heaven. Then our response follows on: “We have lifted them up unto the Lord,” which means that you agree with the priest as you make this avowal. Consequently, there must be no one, who would confess with his mouth, “We lift them up unto the Lord,” while having in his thought a mind that is concerned with the life-cares. We should always, of course, have God in our memory. If this, however, is impossible on account of our the infirmity of our human nature, then we should earnestly endeavor to do all this at that [sacred] hour.

5. What is the meaning of “Let us give thanks unto the Lord?” Then the Priest says, “Let us give thanks unto the Lord.” This is because we are truly obliged to give thanks [to the Lord], who called us, although we are unworthy, to such a great grace. He reconciled us, although we were His enemies (Rom. 5:10-11), and He made us worthy of the adoption of the Spirit (Rom. 8:15).

Then, you say, “It is meet and right [to do so];” because when we give thanks to God we do something which is a meet and right. He, however, did not just do something that is right, but much more than right, since He became our benefactor by granting us such great goods, and made us worthy to receive them.

6. What is the content of the Eucharistic prayer? After this, we mention heaven, the earth, the sea, the sun and the moon, the stars, every rational and irrational creation, whether visible or invisible; angels, archangels, powers, dominions, principalities, powers, thrones, the Cherubim with the many faces (Ez. 10:21), responding as far as we can to David's words: “Magnify the Lord with me” (Ps. 33:4). We also mention the Seraphim, who Isaiah saw by the grace of the Holy Spirit standing around the throne of God, and covering their faces with their two wings, and their feet with the other two, and flying with the other two, and crying, “Holy, Holy, Holy, is the Lord Sabaoth” (Is. 6:2-4). We too make this doxology to Go because, it was delivered to us [by the Seraphim], so that we too may become partakers in the hymnody of the super-cosmic hosts.

7. The epiclesis (invocation) of the Holy Spirit and the consecration of the precious gifts: Then, having sanctified ourselves by these spiritual hymns, we beseech the man-loving God to send forth His Holy Spirit upon the gifts that have been placed before Him; that He may make the Bread Body of Christ, and the Wine Blood of Christ. This is done because whatsoever the Holy Spirit touches is sanctified and changed.

8. The supplication for the Church and the faithful: Then, after the spiritual sacrifice is completed, i.e. the bloodless worship, and on the basis of this sacrifice of expiation, we entreat God for the peace of all the Churches, for the stability of the world, for the kings, for the armies and the allies, for the sick, for those in pain, and, generally, for all those who are in need. By this supplication we all offer this sacrifice.

9. The supplication for those who have fallen asleep: Then, we commemorate also those who have fallen asleep before us: first the patriarchs, the prophets, the apostles, the martyrs, so God may receive our petition through their prayers and intercessions. Then, we commemorate the Holy Fathers and Bishops who have fallen asleep before us and, generally, all who in past years have fallen asleep among us. We do this because we believe that they will receive a very great benefit into their souls, since this supplication is made for them at the moment of the offering of that holy and most awesome sacrifice.

10. What is the benefit of the supplication for those who have fallen asleep? I wish to persuade you [concerning this benefit] by using an illustration. This is because I know many who say: what is a soul that departs from this world either with her sins, or without sins profited, if it is commemorated in the divine anaphora? I wonder; if a king were to banish to exile those who collided with him, and then those who cared for them were to plait a crown and offer it to him on behalf of those punished, would he not make lighter their penances? In the same way we also offer supplications to God for those who have fallen asleep, although they could have been sinners. We do not plait a crown, but offer up Christ who was slaughtered for our sake, in order to expiate our merciful God for them as well as for ourselves.

11. Why after the above do we say the “Our Father” (Matth. 6:9ff) and what is the meaning of the opening words of the Lord’s Prayer? Then, after these things, you say that Prayer which the Savior delivered to His own disciples, calling God Father with a pure conscience, and saying, “Our Father, which are in heaven...” How great is, indeed, God’s loving-kindness for humanity! He bestowed on those who revolted from Him and committed extreme evil deeds such a complete amnesty for these deeds, and even made them partakers of His grace, that they could even call Him Father. “Our Father who art in heaven.” Heaven, of course, could also be called those who bear the image of the heavenly one (I Cor. 15:49), in whom God dwells and walks (II Cor. 6:16).

12. What is the meaning of the “Hallowed be Thy Name” (Matth. 6:9)? The Name of God is holy by nature, whether we say so or not. Since, however, it is profaned by those who sin – according to the words, “Through you My Name is continually blasphemed among the Nations” (Is. 52:6) –, we pray that God's Name may be hallowed in us. This does not mean that it is not holy and will now become holy, but that it becomes holy inside us, when we are made holy and do things worthy of holiness.

13. What is the meaning of “Thy Kingdom come” (Matth. 6:10)? The petition “Your kingdom come” is said with boldness by a pure soul. This is because whoever hears Paul saying, “Let not therefore sin reign in your mortal bodies” (Rom. 6:12), first cleanses himself in deed, in thought and in word, and then says to God, “Your kingdom come” (Matth. 6:10).

14. What is the meaning of “Thy will be done on earth as it is in heaven” (Matth. 6:10)? God's divine and blessed Angels do the will of God, as David said in the Psalm, “Bless the Lord, all you Angels of His, who are mighty in strength and do what His word says” (Ps. 102:20). So then, when you pray you say what is possible, namely, that “as Your will is done by the Angels, so may it be done on earth by me, O Lord.”

15. What is the meaning of “Give us this day our daily bread” (Matth. 6:11)? The “daily bread” [mentioned in the Prayer] is not the common bread which we use every day. This “daily Bread” is the Holy Bread [of the Eucharist] substantial, and has been designated as food for the substance of the soul. This Bread does not go into our belly and then is cast out with the excrement (Matth. 5:17, Mark 7:19), but is distributed into your entire psychosomatic constitution for the benefit of body and soul. The “today” is said instead of “each day” (daily), as Paul said, “As long as the today will be called such” (Hebr. 3:13).

16. What is the meaning of “And forgive us our trespasses as we forgive those who trespass against us”(Matth. 6:12)? This is said because we have committed many sins. We are blame-worthy both in word and in thought and we do very many things for which we are worthy of condemnation; “If we say that we have no sin, we lie” (I John 1:8), as John says. So then, we make an agreement with God that He may forgive us. We entreat Him to forgive us our sins as we also forgive the sins of our neighbors. Since, then, we understand what we receive in return for what we give, let us not put wait, not postpone to forgive one another. The offences committed against us by others are small and trivial, and easily resolved, whereas those that we commit against God are great. So the only thing we need in this case is God’s mercy. Take care, therefore, lest for the sake of small and trivial sins committed against you, you exclude the forgiveness of your sins which by far more grievous.

17. What is the meaning of “And do not lead us into temptation” (Matth. 6:13), O Lord.” Does this “And do not lead us into temptation,” which the Lord teaches us to pray, mean that we may not be tempted at all? Then why is it said elsewhere, “A man who has not been tempted, is a man who has not been approved” (Soph. Sir. 34:9-10);” and again, “Count it all joy, my brethren, when you fall into divers temptations” (James 1:2)? But perhaps, not entering into temptation means not being overwhelmed by temptation? This is because temptation resembles, so to speak, a torrent that is difficult to cross. Those, therefore, who are not overwhelmed in temptations, have become a sort of excellent swimmers, who are not swept away by the torrent at all. Those, however, who are not such, enter into the torrent and are overwhelmed. Judas, for example, having entered into the temptation of love of money, did not swim out of it, but was overwhelmed and was drowned, both in body and spirit. Peter entered into the temptation of denial, but having entered was not over-whelmed by it, but bravely swam out of it, and was delivered from the temptation. Listen also, in another place, to a chorus of saints, giving thanks for deliverance from a temptation, “You, O God have tested us; You have passed us through fire, just as silver is passed. You brought us into the snare; You laid afflictions upon our shoulders. You placed men to rule over our heads; we went through fire and iron; and you brought us out into a condition of soul-rest” (Ps. 65:10-12). Do you see them speaking with such boldness about their having passed through all these things and not been caged? “You brought us out into a condition of soul-rest!”  Now this condition of soul-rest is the same with the delivery from temptation.

18. What is the meaning of “But deliver us from the evil one” (Matth. 6:13)? If the “Lead us not into temptation” implied not being tempted at all, then, He would not have said, “But deliver us from the evil one.” “The evil one” is our adversary the devil, from whom we pray to be delivered. Then, after completing the prayer, you say, Amen, which means “So be it,” and so you set your seal on all the petitions of this divinely-taught prayer.

19. What is the meaning of “The holy things for the holy ones?” After this the Priest says, “The Holy things to holy people.” The holy things are the gifts that have been laid before us and have received the blessing of the Holy Spirit. Holy are you also, who have been deemed worthy to receive the Holy Spirit. The holy things, therefore, are fitting for the holy persons. Then you say, “One is Holy, One is the Lord, Jesus Christ…” This is because One is truly holy, the One who is holy by nature. We [Christians], although we are called holy, are not holy by nature, but by participation [in the holy sacraments of Christ], and by virtue of our ascetical manner of life and prayer.

20. What is the meaning of “O taste and see that the Lord is good” (Ps. 33:4)? After this you hear the chanter inviting you with a sacred melody to the communion of the Holy Mysteries [of Christ], by saying: “O taste and see that the Lord is good. Do not trust as criterion your bodily palate, but unhesitating faith. This because those who taste [the divine communion] do not taste bread and wine, but the anti-types of the Body and Blood of Christ!

21. How should we partake of the immaculate Body of Christ?[1]  When you approach, therefore, come not with your hands stretched, or your fingers spread; but make your left hand a throne for the right one, as if that one is to receive the King. You should also have your palm hollowed in order to receive the Body of Christ, saying Amen over it. Then, after hallowing your eyes by bringing them in the touch with the Holy Body, partake of it, taking care lest you wobbly any portion from your body. This is because whatever you lose is as if you lost one of your own members. Indeed tell me, if any one gave you pieces of gold, would you not hold them with all your care, being careful lest you lose any of them, and suffer loss? Will you not, then, be much more careful so that not a crumb may fall from you of what is much more precious than precious stones?

22. How should we partake of the precious Blood of Christ? Then, after you have partaken of the Body of Christ, draw near also to the Cup of His Blood; without stretching forth your hands, but bending and saying the Amen with a worshipful and reverential manner. Hallow yourself by partaking also of the Blood of Christ. Also, while the moisture is still upon your lips, touch it with your hands, and hallow your eyes and the other organs of sense. Then, wait for the prayer of dismissal, and give thanks unto God, who has accounted you worthy of so great mysteries.

23. Admonition and Blessing: Hold fast to these traditions undefiled and maintain yourselves free from any offence. Do not cut off yourselves from the divine Communion. Nor should you deprive yourselves of these Holy and Spiritual Mysteries, because you were polluted by committing sins.[2] May the God of peace sanctify you wholly, and may your spirit, and soul, and body be preserved entire without blame at the coming of our Lord Jesus Christ, to Whom belongs glory and honor and might, with the Father and the Holy Spirit, now and ever, and in the ages of the ages. Amen.

 

 


[1] At the time of St. Cyril the partaking of the Body and Blood of Christ was done separately and not as it is done today with the use of an appropriate spoon. The particle of the consecrated bread was given to the right palm which was put forth by the believer carefully and reverently and being supported under it by the left palm. This manner of partaking is still practiced today by the Priests inside the Sanctuary.

[2]  Our Church guides us to repent for our sins, to seek forgiveness in every possible means (i.e. to confess to one another and to forgive one another, or even to make reparations or compensation for sins committed as far as this is possible) and especially the sacrament of confession in the cases where this is necessary, so that we may not deprive our ourselves from the Holy Communion.

 

 

Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων

 

ΤΑ ΙΕΡΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ

ΤΟ ΒΑΠΤΙΣΜΑ, ΤΟ ΧΡΙΣΜΑ, ΚΑΙ Η ΘΕΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Οι Μυσταγωγικές Κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων

 

Μεταγλώττιση στην Νεοελληνική

(3η συνέχεια από το προηγούμενο και τέλος)

υπό

π. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΔΙΟΝ. ΔΡΑΓΑ, δθ, δφ, δθ

Πρωτοπρεσβυτέρου

 

5η Μυσταγωγική Κατήχηση: Περι της Θειασ Ευχαριστιας

 

«Αποβάλλοντας λοιπόν κάθε κακία, κάθε δόλο, τις υποκρισίες, τους φθόνους και τις καταλαλιές, ποθείστε σαν νεογέννητα βρέφη το λογικό γάλα, ώστε να αυξηθείτε προς την σωτηρία, αφού γευθήκατε ότι ο Κύριος είναι καλός (Ψαλ. 33:9). Να έρχεσθε προς Αυτόν σαν σε ζωντανό λίθο, τον οποίον απέρριψαν οι άνθρωποι αλλά εξέλεξε και τίμησε ο Θεός, για να οικοδομηθείτε και εσείς σαν ζωντανοί λίθοι σε πνευματικό οίκο, σαν ιερατείο άγιο που προσφέρει πνευματικές θυσίες τις οποίες δέχεται ο Θεός δια του Ιησού Χριστού. Όπως το λέει και η Γραφή: Ιδού θέτω έναν ακρογωνιαίο λίθο μέσα στην Σιών, που είναι εκλεκτός και έντιμος, ώστε όποιος πιστεύει σ’ Αυτόν να μην καταισχυνθεί (Ησ. 28:16). Σε σας λοιπόν που πιστεύετε ανήκει η τιμή. Σε εκείνους όμως που απειθούν ο λίθος τον οποίον απόρριψαν οι οικοδόμοι έγινε κεφαλή γωνίας και λίθος προσκόμματος και πέτρα σκανδάλου, γιατί προσκόπτουν όσοι απειθούν στον λόγο, όπως είχε προκαθορισθεί. Εσείς όμως είσαστε γένος εκλεκτό, ιερατείο βασιλικό, έθνος άγιο, λαός περιποίησης, για να εξαγγείλετε τις αρετές Εκείνου που σας κάλεσε από το σκοτάδι στο θαυμαστό του φως. Εσείς δεν ήσασταν κάποτε λαός, τώρα όμως είσαστε λαός του Θεού, δεν είχατε ελεηθεί, τώρα όμως έχετε λάβει το θείο έλεος. Γι αυτό αγαπητοί μου σας παρακαλώ σαν ξένους και πρόσκαιρους, να απέχετε από τις σαρκικές επιθυμίες που πολεμούν ενάντια στην ψυχή σας, και να δείχνετε την καλή διαγωγή σας στα άλλα έθνη, ώστε, αν και σας κακολογούν σαν  κακοποιούς, να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Θεό όταν εμφανισθεί» (Α Πετ. 2:1-12).

 

1. Η σημασία των λειτουργικών πράξεων της Θείας Ευχαριστίας: Εξ αιτίας της αγάπης του Θεού για τον άνθρωπο ακούσατε αρκετά στις προηγούμενες ομιλίες για το βάπτισμα, το χρίσμα και την μετάληψη του Σώματος και του Αίματος του Χριστού. Τώρα όμως είναι αναγκαίο να προχωρήσετε στα υπόλοιπα και να στεφανώσετε σήμερα την πνευματική οικοδομή που έγινε προς όφελός σας.

2. Γιατί νίβουν (πλένουν) τα χέρια τους οι ιερείς: Είδατε τον διάκονο να δίνει στον ιερέα και στους πρεσβυτέρους που περικύκλωσαν το θυσιαστήριο του Θεού να πλύνουν τα χέρια τους. Αυτό βέβαια δεν έγινε για να καθαριστούν από κάποια σωματική ρύπανση. Ούτε μπήκαν αρχικά στην εκκλησία μεταφέροντας κάποια σωματική ρύπανση. Ήταν πράξη που συμβόλιζε ότι πρέπει όλοι μας να καθαριστούμε από τις αμαρτίες μας και τα ανομήματά μας. Πλένουμε τα χέρια μας διότι αυτά θεωρούνται σύμβολα των πράξεών μας. Με τον τρόπο λοιπόν αυτό δηλώνουμε ότι οι πράξεις μας πρέπει να είναι καθαρές και άψογες. Δεν άκουσες τον μακάριο Δαβίδ που υποδείκνυε μυστικά αυτό ακριβώς, όταν έλεγε: «Θα νίψω τα χέρια μου με τους αθώους και έτσι θα σταθώ γύρω από το θυσιαστήριό Σου» (Ψαλ. 25:6). Ώστε λοιπόν το νίψιμο των χεριών [του ιερέα]συμβολίζει την αποχή από την αμαρτία.

3. Τι σημαίνει το «Αλλήλους απολάβετε και αλλήλους ασπαζώμεθα;» Έπειτα φωνάζει ο διάκονος: «Δεχθείτε και ασπασθείτε ο ένας τον άλλον.» Μη νομίσεις ότι ο ασπασμός αυτός είναι ο συνηθισμένος, σαν κι αυτόν που γίνεται δημόσια όταν συναντιόνται οι καλοί φίλοι. Τίποτε τέτοιο δεν ισχύει στην περίπτωση αυτή. Ο ασπασμός αυτός ενώνει τις ψυχές μεταξύ τους, και τις αρραβωνιάζει με ολοκληρωτική αμνησικακία. Ώστε λοιπόν ο ασπασμός των πιστών είναι σύμβολο της ενοποιητικής ανάμιξης των πιστών που αποβάλλει κάθε μνησικακία. Για αυτόν τον λόγο έλεγε ο Χριστός: «Όταν πρόκειται να προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε την προσφορά σου στο θυσιαστήριο και πήγαινε να συμφιλιωθείς πρώτα με τον αδελφό σου και έπειτα να έρθεις και να προσφέρεις το δώρο σου» (Ματθ. 5:23-24). Ο ασπασμός, δηλαδή το φίλημα, σημαίνει συμφιλίωση, και για αυτόν τον λόγο είναι άγιο, όπως το διακήρυξε ο μακάριος Παύλος όταν είπε, «Ασπασθείτε αλλήλους με φίλημα άγιο» (Ρωμ. 16:16 και Α Κορ. 16:20) και ο Πέτρος, «Ασπασθείτε ο ένας τον άλλο με το φιλί της αγάπης» (Α Πετ. 5:14).

4. Τί σημαίνει το «Άνω σχώμεν τας καρδίας;» και το «Έχομεν προς τον Κύριον;» Έπειτα φωνάζει ο ιερέας: «Άνω σχώμεν τας καρδίας.» Για ποιο λόγο; Επειδή ακριβώς εκείνη την πιο κρίσιμη ώρα πρέπει να έχουμε την καρδιά μας υψωμένη στον Θεό και όχι στην Γη και στα γήινα πράγματα. Μας προστάζει λοιπόν δυνατά ο ιερέας εκείνη την ώρα να αφήσουμε τις βιοτικές φροντίδες και μέριμνες του οίκου μας και να στρέψουμε την καρδιά μας στον φιλάνθρωπο Θεό. Τότε ακολουθεί και η δική μας ανταπόκριση: «Έχομεν προς τον Κύριον,» που σημαίνει ότι συμφωνείτε με τον ιερέα κάνοντας αυτήν την ομολογία. Συνεπώς, δεν πρέπει να υπάρχει κανένας που θα ομολογήσει με το στόμα του, «Έχομεν προς τον Κύριον,» αν στην σκέψη του έχει τον νου στραμμένο στις βιοτικές φροντίδες. Πάντοτε, βέβαια, θα πρέπει να έχουμε στην μνήμη μας τον Θεό. Αν όμως αυτό μας είναι αδύνατο, εξ αιτίας της ασθένειας της ανθρώπινης φύσης μας, τότε θα πρέπει να φιλοτιμηθούμε να το κάνουμε αυτό εκείνη την [ἱερή] ώρα. 

5. Τι σημαίνει το «Ευχαριστήσωμεν τω Κυρίω:» Έπειτα λέει ο ιερέας, «Ας ευχαριστήσουμε τον Κυρίο.» Επειδή πράγματι οφείλουμε να ευχαριστούμε [τον Θεό] γιατί αν και είμαστε ανάξιοι, μας κάλεσε σε μια τόσο μεγάλη χάρη. Μας συμφιλίωσε, αν και είμαστε εχθροί Του (Ρωμ. 5:10-11), και μας κατέστησε άξιους με την υιοθεσία του Πνεύματος (Ρωμ. 8:15). Έπειτα λέτε, «Άξιον και δίκαιον.» Γιατί όταν εμείς ευχαριστούμε τον Θεό κάνουμε κάτι που είναι και άξιο και δίκαιο. Εκείνος όμως δεν έκανε απλώς κάτι δίκαιο, αλλά κάτι που είναι πέρα από το δίκαιο, αφού μας ευεργέτησε με τόσο μεγάλα αγαθά και μας αξίωσε να τα δεχτούμε.

6. Τι περιλαμβάνει η ευχαριστιακή ευχή; Έπειτα μνημονεύουμε τον ουρανό, την Γη, την θάλασσα, τον ήλιο και την σελήνη, τα άστρα, κάθε λογικό και άλογο κτίσμα, ορατό ή αόρατο, αγγέλους, αρχαγγέλους, δυνάμεις, κυριότητες, αρχές, εξουσίες, θρόνους, τα χερουβίμ που είναι πολυπρόσωπα (Ιεζ. 10:21), λέγοντας με το κατά δύναμη τα λόγια του Δαβίδ: «Μεγαλύνατε τον Κύριον συν εμοί» (Ψαλ. 33:4). Επίσης μνημονεύουμε τα Σεραφίμ, τα οποία είδε με την χάρη του Αγίου Πνεύματος ο Ησαΐας να παραστέκονται γύρω από τον θρόνο του Θεού, και να καλύπτουν το πρόσωπό τους με δυο πτέρυγες, και τα πόδια τους με τις άλλες δυο, και να πετάνε με τις άλλες δυο, λέγοντας «Άγιος, Άγιος, Άγιος, Κύριος Σαβαώθ» (Ησ. 6:2-4). Την λέμε και εμείς αυτήν την δοξολογία, επειδή μας παραδόθηκε, για να γίνουμε και εμείς μέτοχοι στην υμνωδία των υπερκόσμιων στρατιών.

7. H επίκληση του Αγίου Πνεύματος και καθαγιασμός των τιμίων δώρων: Έπειτα, έχοντας αγιάσει τους εαυτούς μας με τους πνευματικούς αυτούς ύμνους, παρακαλούμε τον φιλάνθρωπο Θεό να στείλει το Άγιο Πνεύμα στα δώρα που έχουν παρατεθεί ενώπιόν Του, για να κάνει τον άρτο Σώμα Χριστού και τον οίνο Αίμα Χριστού. Αυτό γίνεται επειδή οτιδήποτε αγγίξει το Άγιο Πνεύμα αγιάζεται και μεταβάλλεται.

8. Η δέηση για την Εκκλησία και τους πιστούς: Έπειτα από την ολοκλήρωση της πνευματικής θυσίας, δηλ. την αναίμακτη λατρεία, και με βάση αυτήν την θυσία του εξιλασμού, παρακαλούμε τον Θεό για την ειρήνη όλων των εκκλησιών, για την ισορροπία του κόσμου, για τους βασιλείς, για τα στρατόπεδα και τους συμμάχους, για τους ασθενείς, για τους πονεμένους, και γενικά για όλους όσους χρειάζονται βοήθεια. Με την δέησή μας αυτή όλοι μας προσφέρουμε την θυσία.

9. Η δέηση για τους κεκοιμημένους: Έπειτα μνημονεύουμε τους κεκοιμημένους· πρώτα τους πατριάρχες, τους προφήτες, τους αποστόλους, τους μάρτυρες, ώστε να δεχθεί ο Θεός με την δέησή μας με τις δικές τους ευχές και μεσιτείες. Επίσης μνημονεύουμε τους κεκοιμημένους άγιους πατέρες και επισκόπους, και γενικά όλους που κοιμήθηκαν από πριν. Το κάνουμε αυτό γιατί πιστεύουμε ότι θα έχουν μεγάλη ωφέλεια στις ψυχές τους, αφού για αυτούς γίνεται η δέηση κατά την στιγμή αυτή που προσφέρθηκε η αγία και γεμάτη δέος θυσία.

10. Σε τι ωφελεί η δέηση για τους κεκοιμημένους:  Θέλω να σας πείσω [για την ωφέλεια αυτή] χρησιμοποιώντας κάποιο παράδειγμα. Γιατί γνωρίζω πολλούς που λένε ότι: Τι θα ωφελήσει την ψυχή, που αποχωρεί από τούτον τον κόσμο μαζί με τις αμαρτίες της, ή και χωρίς αμαρτίες, όταν μνημονεύεται κατά την θεία προσφορά (δηλ. την λειτουργία); Άραγε, αν ένας βασιλιάς στείλει στην εξορία εκείνους που συγκρούστηκαν μαζί του, και έπειτα εκείνοι που ενδιαφέρονται για αυτούς έπλεξαν ένα στεφάνι και το πρόσφεραν σε αυτόν για τους τιμωρημένους, δεν θα τους ξαλαφρώσει στις τιμωρίες τους; Κατά τον ίδιο τρόπο και εμείς προσφέρουμε στον Θεό δεήσεις για τους κεκοιμημένους, ακόμη και αν ήταν αμαρτωλοί. Δεν πλέκουμε στεφάνι, αλλά προσφέρουμε τον Χριστό που σφαγιάστηκε για χάρη μας, για να εξιλεώσουμε τον φιλάνθρωπο Θεό και για κείνους και για μας.

11. Γιατί έπειτα από αυτά λέγεται το «Πάτερ Ημών» (Ματθ. 6:9); και τι υπονοούν οι πρώτες αυτές λέξεις; Έπειτα από αυτά λες εκείνη την προσευχή την οποία παράδωσε ο Χριστός στους δικούς Του τους μαθητές, αποκαλώντας τον Θεό Πατέρα με καθαρή συνείδηση και λέγοντας: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς...» Πόσο μεγάλη είναι αλήθεια η φιλανθρωπία του Θεού! Σε κείνους που απομακρύνθηκαν από κοντά Του και μπήκαν στις έσχατες κακές πράξεις, τους χάρισε τέτοια αμνηστία για τις πράξεις τους αυτές, και μάλιστα τους έκανε μέτοχους στην χάρη Του, ώστε να τον επικαλούνται ως Πατέρα. Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς.» Ουρανοί βέβαια θα μπορούσαν να ονομαστούν και εκείνοι που φορούν την εικόνα του επουράνιου (Α Κορ. 15:49), μέσα στους οποίους ενοικεί και περιπατεί ο Θεός (Β Κορ. 6:16).

12. Τι σημαίνει το «Αγιασθήτω το Όνομά Σου» (Ματθ. 6:9); Το όνομα του Θεού είναι άγιο από την φύση του, είτε το λέμε είτε δεν το λέμε. Επειδή όμως βεβηλώνεται από εκείνους που αμαρτάνουν –σύμφωνα με το ρητό «Εξ αιτίας σας βλασφημείται συνεχώς το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη» (Ησ. 52:6) –προσευχόμαστε να αγιαστεί σε μας το όνομα του Θεού. Όχι επειδή δεν είναι άγιο και πρόκειται να γίνει τώρα άγιο, αλλά επειδή γίνεται άγιο μέσα μας όταν αγιαζόμαστε και κάνουμε έργα επάξια του αγιασμού.

13. Τι σημαίνει το «Ἐλθέτω η βασιλεία Σου» (Ματθ. 6:10): Το «Ελθέτω η βασιλεία Σου» λέγεται με παρρησία από την καθαρή ψυχή. Γιατί όποιος ακούσει τον Παύλο να λέει, «Να μη βασιλεύει λοιπόν η αμαρτία μέσα στα θνητά σώματά σας» (Ρωμ. 6:12), θα καθαρίσει τον εαυτόν του στην πράξη, στην σκέψη και στα λόγια, και θα πει στον Θεό, «Ελθέτω η βασιλεία Σου» (Ματθ. 6:10).

14. Τι σημαίνει το «Γενηθήτω το θέλημά Σου, ως εν ουρανώ και επί της γης» (Ματθ. 6:10): Οι θείοι και μακάριοι άγγελοι του Θεού πράττουν το θέλημα του Θεού, όπως έλεγε ο Δαβίδ όταν έψελνε: «Ευλογείτε τον Κύριο, πάντες οι άγγελοι αυτού, που είσθε δυνατοί σε ισχύ, και πράττεται αυτό που λέει ο λόγος Του» (Ψαλμ. 102:20). Ώστε όταν προσεύχεσαι λες αυτό που είναι δυνατό: Όπως το θέλημά σου που γίνεται από τους αγγέλους, έτσι ας γίνει και επάνω στην γη [και συγκεκριμένα] μέσα μου, Δέσποτά μου.

15. Τι σημαίνει το «τον Άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον» (Ματθ. 6:11); Επιούσιος άρτος δεν είναι ο κοινός άρτος που χρησιμοποιούμε καθημερινά. Επιούσιος άρτος είναι ο άγιος άρτος [της θείας ευχαριστίας] γιατί έχει καθορισθεί σαν τροφή της ουσίας της ψυχής. Αυτός ο άρτος δεν μπαίνει μέσα στην κοιλιά μας και έπειτα αποβάλλεται με τα κόπρανα (Ματθ. 5:17, Μαρκ. 7:19), αλλά διαδίδεται μέσα στην όλη σου ψυχοσωματική σύσταση προς όφελος της ψυχής και του σώματος. Τό «σήμερον» λέγεται αντί του «καθημερινού», όπως έλεγε και ο Παύλος: «Μέχρι τότε που θα ονομάζεται το σήμερον» (Εβρ. 3:13).

16. Τι σημαίνει το «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και εμείς αφίεμεν τοις οφειλέτες ημών» (Ματθ. 6:12); Τούτο λέγεται επειδή έχουμε πράξει πολλές αμαρτίες. Φταίμε και στα λόγια και στην διάνοια και πράττουμε χίλια όσα που είναι άξια καταδικαστικής απόφασης. «Εάν πούμε ότι δεν έχουμε αμαρτίες, λέμε ψέματα» (Α Ιωάν. 1:8), λέει ο Ιωάννης. Κάνουμε λοιπόν κάποια συμφωνία με τον Θεό, να μας συγχωρήσει. Τον παρακαλούμε να μας συγχωρήσει για τις αμαρτίες μας όπως κάνουμε και εμείς με τις αμαρτίες των πλησίων μας. Επειδἠ λοιπόν κατανοούμε τι παίρνουμε έναντι αυτών που δίνουμε, ας μην περιμένουμε, ούτε να αναβάλλουμε να αλληλο-συγχωρούμαστε. Τα πταίσματα που κάνουν οι άλλοι εναντίον μας είναι μικρά, και ευτελή και εύκολο-διάλυτα, ενώ εκείνα που κάνουμε εμείς ενάντια στον Θεό είναι μεγάλα, και γιαυτό το μόνο που χρειαζόμαστε στην περίπτωση αυτή είναι η φιλανθρωπία Του. Πρόσεξε λοιπόν μήπως για χάρη των μικρών και ευτελών αμαρτημάτων αποκλείσεις την συγχώρηση των αμαρτημάτων σου που είναι πολύ πιο βαρύτερα.   

   17. Τι σημαίνει το «καί μη εισενέγκεις εις πειρασμόν» (Ματθ. 6:13), Κύριε; Άραγε με το «Μή εισενέγκεις ημάς εις πειρασμόν» μας διδάσκει ο Κύριος να προσευχόμαστε να μην μπούμε σε κανένα πειρασμό; Τότε γιατί λέγεται αλλού, «Ο άνθρωπος που δεν μπήκε σε πειρασμό είναι αδοκίμαστος» (Σοφ. Σειράχ 34:9-10), και πάλι αλλού, «Να το θεωρείτε ολοκληρωτική χαρά, αδελφοί μου, το να πέσετε σε διάφορους πειρασμούς» (Ιάκ. 1:2); Ίσως όμως με το να μη μπούμε ποτέ σε πειρασμό να εννοεί το να μη καταβυθιστούμε σε πειρασμό. Γιατί μοιάζει ο πειρασμός με κάποιο χείμαρρο που είναι δύσκολος να ξεπεραστεί. Αυτοί, συνεπώς, που ξεπερνάνε τους πειρασμούς χωρίς να καταβυθίζονται είναι εκείνοι που έγιναν σαν τους άριστους κολυμβητές  που δεν παρασύρονται καθόλου από τον χείμαρρο. Όσοι όμως δεν είναι τέτοιοι και μπαίνουν σε πειρασμό, καταβυθίζονται. Τέτοιος, για παράδειγμα, ήταν ο Ιούδας, που δεν κατάφερε να ξανοιχτεί, όταν μπήκε στον πειρασμό της φιλοχρηματίας, αλλά καταβυθίστηκε σωματικά και πνευματικά και καταπνίγηκε. Ο Πέτρος μπήκε στον πειρασμό της απάρνησης, αλλά δεν καταβυθίστηκε μετά την είσοδό του σ’ αυτόν, αλλά ξανοίχτηκε με γενναιότητα και λυτρώθηκε από τον πειρασμό. Άκουσε επίσης τον χορό των αγίων κάπου αλλού να αναπέμπει ευχαριστία επειδή ξέφυγε από κάποιο πειρασμό. «Θεέ μας, μας δοκίμασες· μας πέρασες από την φωτιά όπως περνάει από την φωτιά το ασήμι· μας έμπασες  μέσα στην παγίδα· έβαλες θλίψεις επάνω στην πλάτη μας· ανέβασες ανθρώπους πάνω στα κεφάλια μας· περάσαμε δια πυρός και σιδήρου, και μας έβγαλες έξω σε κατάσταση αναψυχής» (Ψαλμ. 65:10-12). Βλέπεις με πόση παρρησία μιλάνε αυτοί για τα όσα πέρασαν χωρίς όμως να εγκλωβιστούν; «Μας έβγαλες έξω σε κατάσταση αναψυχής!» Η κατάσταση αναψυχής είναι το ίδιο με την απελευθέρωση από τον πειρασμό.

18. Τι σημαίνει το «Αλλά ρήσε ημάς από του πονηρού» (Ματθ. 6:13); Αν το «Μή εισενέγκεις ημάς εις πειρασμόν» σήμαινε το να μη μπούμε σε κανένα απολύτως πειρασμό, τότε δεν θά λεγε το «Αλλά ρήσε ημάς από του πονηρού.» Ο Πονηρός είναι ο αντίπαλος δαίμονας, από τον οποίον ευχόμαστε να ελευθερωθούμε. Ύστερα από την ολοκλήρωση της προσευχής αυτής, λες το «Αμήν!» Με αυτό το «Αμήν» που σημαίνει «Γένοιτο» (δηλ., Να γίνει) επισγραφίζεις όσα είπες στην θεοδίδακτη αυτή προσευχή.

19. Τι σημαίνει το «Τα άγια τοις αγίοις:» Μετά από αυτά λέει ο ιερέας, «Τα άγια τοις αγίοις.» Τα άγια είναι αυτά [τα τίμια δώρα] που βρίσκονται ενώπιόν μας και δέχτηκαν την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος. Οι άγιοι είσαστε εσείς που καταξιωθήκατε να λάβετε το Άγιο Πνεύμα. Τα άγια λοιπόν [δώρα της θείας ευχαριστίας] είναι κατάλληλα για τους αγίους. Ύστερα λέτε και σεις: «Εις άγιος, εις Κύριος, Ιησούς Χριστός…» Γιατί αληθινά άγιος είναι μόνον ένας, Εκείνος που είναι άγιος από την φύση του. Γιατί εμείς [οι Χριστιανοί], αν και λεγόμαστε άγιοι, δεν είμαστε άγιοι από την φύση μας, αλλά λόγω της συμμετοχής μας [στα μυστήρια του Χριστού], της άσκησής μας [στην εν Χριστώ ζωή] και της προσευχής μας [στον Θεό].

20. Τι σημαίνει το «Γεύσασθε και ίδετε οτι χρηστός ο Κύριος» (Ψαλμ. 33:4); Έπειτα από αυτά ακούτε τον ψάλτη να σας προτρέπει με θεϊκό ύμνο [το «Κοινωνικό»] να κοινωνήσετε στα άγια μυστήρια [του Χριστού], λέγοντας: «Γεύσασθε και ίδετε οτι χρηστός ο Κύριος.» Να μην αφήσετε τον σωματικό λάρυγγά σας να είναι το κριτήριο [για τα μυστήρια], αλλά η αδίστακτη πίστη. Γιατί όταν γευθείτε [την θεία κοινωνία] δεν γεύεστε άρτο και οίνο, αλλά αντίτυπο του Σώματος και του Αίματος του Χριστού.

21. Πως πρέπει να μεταλαβαίνουμε το άχραντο Σώμα του Χριστού:[1] Όταν λοιπόν προσέρχεσαι [να κοινωνήσεις], να μην έχεις τις παλάμες των χεριών σου τεταμένες ούτε τα δάκτυλα ανοιχτά, αλλά να κάνεις το αριστερό σου χέρι θρόνο στο δεξί, σαν να πρόκειται αυτό να υποδεχθεί τον Βασιλιά, και αφού κοιλώσεις την παλάμη σου δέξου το Σώμα του Χριστού, λέγοντας «Αμήν.» Έπειτα αφού αγιάσεις με προσοχή τα μάτια σου φέρνοντάς τα σε επαφή με το άγιο Σώμα, να μεταλάβεις, προσέχοντας να μη σου παραπέσει τίποτε από αυτό. Γιατί ό,τι χάσεις είναι σαν να έχασες κάτι τι από το δικό σου σώμα. Πες μου, αν κάποιος σου έδινε μερικά τεμάχια χρυσαφιού, δεν θα τα κρατούσες με όλη σου την προσοχή, προσέχοντας μήπως χάσεις κάτι τι από αυτά και ζημιωθείς; Δεν πρέπει λοιπόν να είσαι πολύ περισσότερο προσεκτικός να μη σου πέσει κανένα ψίχουλο αντιλαμβανόμενος ότι είναι πολύ πιο πολύτιμο από πολύτιμα πετράδια;

22. Πως πρέπει να μεταλαβαίνουμε το τίμιο Αίμα του Χριστού: Έπειτα, αφού μεταλάβεις το Σώμα του Χριστού, πλησίασε και το Ποτήριο που περιέχει το Αίμα, χωρίς να απλώνεις τα χέρια σου, αλλά σκύβοντας και λέγοντας με προσκυνηματικό και ευσεβή τρόπο το Αμήν, αγίασε τον εαυτόν σου μεταλαβαίνοντας και από το Αίμα του Χριστού. Επίσης, καθώς τα χείλη σου θα είναι ακόμη νωπά, σκούπισέ τα με τα χέρια σου, φέρνοντάς τα στα μάτια σου και στο μέτωπό σου ώστε να αγιάσεις και τα άλλα αισθητήρια όργανά σου. Μετά περίμενε την προσευχή της απόλυσης και ανάπεμψε την ευχαριστία σου στον Θεό που σε αξίωσε να κοινωνήσεις σε τόσο μεγάλα Μυστήρια.

23. Προτροπή και ευλογία: Κρατείστε αυτές τις παραδόσεις άσπιλες, και φυλάξτε τους εαυτούς σας από κάθε πρόσκομμα. Μη κόβετε τον εαυτόν σας από την Θεία Κοινωνία, ούτε να αποστερείτε τον εαυτόν σας από αυτά τα ιερά και πνευματικά Μυστήρια επειδή μολυνθήκατε από κάποια αμαρτία.[2] Είθε ο Θεός της ειρήνης να σας αγιάσει ολοκληρωτικά, και να διατηρηθεί [στην αγιότητα] ολόκληρο το σώμα σας, η ψυχή σας και το πνεύμα σας για την παρουσία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού στον οποίον ανήκει η Δόξα εις τους αιώνας των αιώνων, Αμήν.    


[1] Την εποχή του αγίου Κυρίλλου η μετάληψη του Σώματος και του Αίματος του Χριστού γινόταν ξεχωριστά και όχι όπως γίνεται σήμερα με την λαβίδα. Το κομμάτι του καθαγιασμένου άρτου δινόταν στην δεξιά παλάμη που προσφερόταν από τον πιστό με προσοχή και σεβασμό συγκρατούμενη από κάτω με το αριστερή παλάμη. Αυτός ο τρόπος συνεχίζεται και τηρείται και σήμερα από τους ιερείς.

[2] Η Εκκλησία μας καθοδηγεί να μετανοούμε για τις αμαρτίες μας. Να ζητάμε συγχώρηση με  κάθε δυνατό μέσο (π.χ. να αλληλο-εξομολογούμαστε και να αλληλο-συγχωρούμαστε, ή ακόμη να επανορθώνουμε ή να αποζημιώνουμε για κάποια αμαρτία που πράξαμε όσο αυτό είναι εφικτό)  και ιδιαίτερα το μυστήριο της εξομολογήσεως στις περιπτώσεις που απαιτείται ώστε να μην αποστερούμε τον εαυτό μας από την Θεία Κοινωνία.