ΣΤΗ ΣΕΠΤΗ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ

ΣΤΗ ΣΕΠΤΗ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ

ΚΑΙ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ

Του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά

Μετάφραση στη Νεοελληνική

π. Γεωργίου Διον. Δράγα, δ.θ.,

Πρωτοπρεσβυτέρου

1. Προοίμιο: Η πατερική διδαχή σε αντίθεση με την αιρετική

Επαινούμε και θαυμάζουμε κι εμείς αυτό το μεγαλούργημα του Θεού, δηλ. ολόκληρο την ορατό κόσμο καθώς τον αντικρίζουμε. Τον επαινούν επίσης και τον θαυμάζουν και οι Έλληνες σοφοί που τον εξερευνούν. Εμείς όμως το κάνουμε αυτό προς δόξα του κτίστη, ενώ εκείνοι ενάντια στη δόξα Του, αφού λάτρεψαν με αθλιότητα «την κτίση παρά τον κτίσαντα». Εμείς βἐβαια διασαφηνίζουμε τα προφητικά, αποστολικά και πατερικά λόγια, για να ωφελήσουμε αυτούς που τα διαβάζουν και να εξυμνήσουμε το Πνεύμα που τα ξεστόμισε μέσο προφητών, αποστόλων και πατέρων. Υπάρχουν επίσης και οι πονηροί αιρετικοί που, από καιρό σε καιρό, επιχειρούν και αυτοί να ερμηνεύσουν αυτά τα λόγια, προξενώντας όμως βλάβη σ’ αυτούς που τους πιστεύουν και αθετώντας την αλήθεια που βασίζεται στην ευλάβεια, γιατί κάνουν χρήση των λόγων του Πνεύματος κατά του Πνεύματος.

Αλλά και τα λόγια του Ευαγγελίου της χάριτος, που είναι υψηλά και κατάλληλα για προχωρημένες ακοές και διάνοιες, τα καθιστούν προσιτά και εύχρηστα ακόμη και για τους ατελείς οι θεοφόροι πατέρες μας, εκφράζοντάς τα με τα δικά τους στόματα, σαν τις μητέρες που αγαπούν τα παιδιά τους και αναμασούν τη στερεά τροφή για να την κάνουν ακόμη πιο κατάλληλη για τα παιδιά που θηλάζουν. Πράγματι, όπως το υγρό στο στόμα των σωματικών μητέρων γίνεται τροφή στα παιδιά τους, έτσι και τα νοήματα στις καρδιές των θεοφόρων πατέρων γίνονται τροφή στις ψυχές εκείνων που τους ακούνε και τους πιστεύουνε. Αντίθετα, τα στόματα των πονηρών και κακόδοξων είναι γεμάτα από θανατηφόρο δηλητήριο, το οποίο όταν αναμιχθεί με τα «ρήματα της ζωής» τα κάνει και αυτά θανατηφόρα γι αυτούς που τα ακούνε απερίσκεπτα.

2. Είναι απαραίτητο να προσφεύγουμε στους πατέρες και να

αποφεύγουμε τους αιρετικούς στην εξήγηση του Ευαγγελίου

Ας αποφεύγουμε λοιπόν όσους δεν δέχονται τις εξηγήσεις των πατέρων, αλλά αποπειρώνται να εισαγάγουν από τον εαυτό τους τα αντίθετα, υποκρινόμενοι ότι ακολουθούν κατά γράμμα τα λόγια των πατέρων, αρνούμενοι όμως την ορθόδοξη σκέψη τους. Μάλιστα, ας τους αποφεύγουμε όπως αποφεύγει κανείς το φίδι. Γιατί αυτό βέβαια θανατώνει πρόσκαιρα όταν δαγκώνει το σώμα και το χωρίζει από την αθάνατη ψυχή. Εκείνοι όμως συλλαμβάνουν την ψυχή με τα δόντια τους και τη χωρίζουν από το Θεό προκαλώντας έτσι αιώνιο θάνατο στην αθάνατη ψυχή. Ας τους αποφεύγουμε λοιπόν αυτούς με όλη μας τη δύναμη και ας προσφεύγουμε σ’ αυτούς που εκθέτουν τα ορθόδοξα και σωτήρια λόγια που συμφωνούν με τις πατερικές παραδόσεις.

3. Πότε ακριβώς έγινε η Μεταμόρφωση; Η φαινομενική

αντίφαση στα Ευαγγέλια του Ματθαίου και του Λουκά

Τα είπα αυτά τώρα και τα απηύθυνα σαν προοίμιο στην αγάπη σας, επειδή γιορτάζουμε σήμερα τη σεπτή Μεταμόρφωση του Χριστού επάνω στο όρος η οποία για μας συνδέεται λογικά με το Φως, ενάντια στο οποίο αγωνίζονται με ιδιαίτερη ένταση στην παρούσα περίσταση οι εχθροί του Φωτός. Ελάτε και ας προβάλλουμε τις σημερινές περικοπές από τα Ευαγγέλια που αναφέραμε λίγο πιο πάνω για να αναπτύξουμε το μυστήριο και να φανερώσουμε την αλήθεια.

«Μετά από έξι ημέρες παραλαμβάνει ο Ιησούς τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη και τους ανεβάζει κατ ιδίαν σε ένα υψηλό όρος, όπου μεταμορφώθηκε ενώπιόν τους και έλαμψε το πρόσωπό Του όπως ο ήλιος» (Ματθ. 17:1).

Το πρώτο στοιχείο πού είναι ανάγκη να εξετάσουμε από το Ευαγγέλιο είναι από ποια μέρα και μετά μετράει ο απόστολος και ευαγγελιστής του Χριστού ο Ματθαίος τις «έξι ημέρες» μετά από τις οποίες έφθασε η ημέρα της Μεταμορφώσεως του Κυρίου; Πια ήταν άραγε η ημέρα αυτή; Ήταν η ημέρα κατά την οποία δίδασκε ο Κύριος τους μαθητές Του και τους έλεγε ότι πρόκειται να έλθει ο Υιός του ανθρώπου με τη δόξα του Πατρός Του και πρόσθεσε και το εξής: «ότι υπάρχουν μερικοί από σας οι οποίοι στέκεστε εδώ, οι οποίοι δεν θα γευθούν το θάνατο, αν δεν δουν προηγουμένως τον Υιό του Ανθρώπου να έρχεται στη βασιλεία Του» (Ματθ. 16:28), αποκαλώντας δόξα και βασιλεία Του το Φως της Μεταμορφώσεώς Του.

Αυτό το σημείο το υποδεικνύει με μεγαλύτερη ακόμη σαφήνεια ο ευαγγελιστής Λουκάς αναφέροντας, ότι «πέρασαν μετά από τα λόγια αυτά περί τις «οκτώ ημέρες», οπότε παρέλαβε ο Ιησούς τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη, και ανέβηκε σε ένα όρος για να προσευχηθεί. Αλλά καθώς προσευχόταν συνέβη να γίνει το είδος του προσώπου Του διαφορετικό και τα ενδύματά Του λευκά και αστραπόμορφα» (Λουκάς 9:28).

4. Δεν υπάρχει αντίφαση στα Ευαγγέλια, εφόσον

το φαινόμενο δεν είναι πάντοτε και το πραγματικό

Πώς όμως συμφωνούν μεταξύ τους οι ευαγγελιστές, όταν ο ένας λεει φανερά ότι οι ημέρες μεταξύ της επαγγελίας και της επιφάνειας είναι οκτώ, ενώ ο άλλος λεει ότι είναι έξι; Ακούστε με λοιπόν και θα καταλάβετε. Επάνω στο όρος υπήρχαν οκτώ πρόσωπα, αλλά φαινόντουσαν έξι. Τρεις ήσαν, ο Πέτρος, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης, οι οποίοι ανέβηκαν επάνω μαζί με τον Ιησού. Είδαν όμως εκεί να παρευρίσκονται μαζί Του και να συνομιλούν τον Μωϋσή και τον Ηλία, οπότε όλοι μαζί ήσαν έξι. Οπωσδήποτε όμως συνυπήρχαν εκεί μαζί με τον Κύριο, αν και κατά τρόπο αόρατο, ο Πατήρ και το Άγιο Πνεύμα, ο πρώτος μαρτυρώντας με ιδιαίτερη φωνή ότι ήταν ο Υιός Του ο αγαπητός, και ο δεύτερος αστράφτοντας μαζί του μέσο της φωτεινής νεφέλης και δείχνοντας την κοινή φύση του Υιού προς Αυτόν και προς τον Πατέρα και το ενιαίο του θείου φωτός· διότι η κοινή φύση τους και η μία έκλαμψη της λαμπρότητάς τους είναι ο πλούτος τους. Ώστε λοιπόν οι έξι ήσαν οκτώ! Όπως λοιπόν στην περίπτωση αυτή δεν υπάρχει καμιά αντίφαση ανάμεσα στα έξι και στα οκτώ πρόσωπα, έτσι ακριβώς δεν υπάρχει καμιά διαφωνία μεταξύ των Ευαγγελιστών, δηλ. του Ματθαίου που είπε «μετά από έξι ημέρες» και του Λουκά που είπε ότι μετά από τα λόγια αυτά μεσολάβησαν «οκτώ ημέρες». Μάλιστα με τις δύο αυτές εκφράσεις μας δόθηκε και από τους δύο τους ένας τύπος θα λέγαμε, όλων όσων παραδόθηκαν στο όρος μυστικά αλλά και φανερότατα.

5. Η κατά γράμμα εξέταση των κειμένων αποδεικνύει το ίδιο

Θα μπορούσε επίσης κανείς να ιδεί, αν εξέταζε το ζήτημα σωστά και κατά γράμμα, ότι λένε τα ίδια μεταξύ τους οι θεοκήρυκες ευαγγελιστές. Ο Λουκάς μίλησε για «οκτώ ημέρες», όχι διότι διαφωνούσε με εκείνον που είπε «μετά από έξι ημέρες», αλλά διότι συμπεριέλαβε και την ημέρα κατά την οποία ελέχθησαν τα λόγια αυτά και την ημέρα κατά την οποία μεταμορφώθηκε ο Κύριος· ενώ ο Ματθαίος τις ημέρες αυτές τις παρέδωσε σαν εννοούμενες σε εκείνους που σκέπτονται συνετά, γι αυτό και χρησιμοποίησε την πρόθεση «μετά» για να δηλώσει την επόμενη ημέρα, την οποίαν ο άλλος ευαγγελιστής παράλειψε· γιατί δεν είπε «μετά από οκτώ ημέρες», αντίθετα με εκείνον που είπε «μετά από έξη ημέρες», αλλά ότι «έγιναν ως ημέρες οκτώ». Δεν υπάρχει λοιπόν καμιά διαφωνία σ’ αυτό που ιστορικά κατανοούν οι Ευαγγελιστές.

6. Η φαινομενική αντίφαση υποδηλώνει το μεγάλο μυστήριο

της βασιλείας του Θεού που φανερώνεται στον μέλλοντα αιώνα.

Τελείως αντίθετα, η φαινομενική διαφωνία μεταξύ των δύο Ευαγγελιστών υποδηλώνει κάτι τι άλλο που είναι και μεγάλο και μυστικό. Προσέξτε λοιπόν σε αυτά που θα λεχθούν όσοι διαθέτετε μυαλό με διαπεραστική ικανότητα· και θα δείτε γιατί ο ένας είπε «μετά από έξι ημέρες», ενώ ο άλλος ξεπέρασε την έβδομη και μνημόνευσε την όγδοη. Το μεγάλο θέαμα του Φωτός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρα μας είναι το μυστήριο της όγδοης ημέρας, δηλ. του μέλλοντα αιώνα. Αυτό το μυστήριο θα φανερωθεί μετά την λήξη του κόσμου τούτου πού έγινε σε έξι ημέρες και μετά την υπέρβαση της συναίσθησής μας, που ενεργεί με τρόπο εξαδικό – γιατί έχουμε πέντε αισθήσεις και αν προσθέσουμε σ’ αυτές την αίσθηση του προφορικού λόγου τότε η ενέργεια της συναίσθησης μας γίνεται εξαδική.

Πρόκειται για τη «βασιλεία του Θεού» που έχει εξαγγελθεί για τους άξιους και που δεν υπερβαίνει μόνο τις αισθήσεις αλλά και το λόγο· γι αυτό μετά την καλή «ανενεργησία» (=κατάπαυση της ενέργειας), τότε παύουν να ενεργούν αυτά πού γίνονται με τρόπο εξαδικό, και πλουτίζει η έβδομη με το αξίωμα της ανενεργησίας (την κατάπαυση), ενώ κατά την όγδοη ημέρα φανερώνεται η βασιλεία του Θεού με τη δύναμη κάποιας ανώτερης ενέργειας. Αυτή είναι η δύναμη του θείου Πνεύματος, με την οποία βλέπουν οι άξιοι τη βασιλεία του Θεού, όπως υπέδειξε ο Κύριος στους μαθητές, σύμφωνα με τον θείο Λουκά, όταν είπε: «Υπάρχουν μερικοί από αυτούς που στέκονται εδώ, οι οποίοι δεν θα γευθούν θάνατο, πριν δουν τη βασιλεία του Θεού να έρχεται με δύναμη» (Λουκ. 9:27) – δηλ. ότι θα δοθεί η δύναμη σ’ αυτούς που βλέπουν για να δουν τα αθέατα, αφού τους καθαρίσει προηγουμένως από τη θανάσιμη και ψυχοφθόρα βλάβη, που είναι η αμαρτία. Η γεύση αυτής της αμαρτίας είναι η αρχή της κακίας στο λογισμό, και όσοι καθαρίζονται από πριν από αυτήν δεν γεύονται το θάνατο της ψυχής, αλλά, κατά τη γνώμη μου, διατηρούνται αμόλυντοι και στη διάνοια με τη δύναμη της μελλοντικής θεοφάνειας.

7. Η λάμψη της βασιλείας του Θεού και η δύναμη του Αγίου Πνεύματος

«Υπάρχουν μερικοί από αυτούς που στέκονται εδώ, οι οποίοι δεν θα γευθούν θάνατο, πριν δουν τη βασιλεία του Θεού να έρχεται με δύναμη» (Λουκ. 9:27). Ο βασιλιάς του σύμπαντος υπάρχει παντού και το ίδιο συμβαίνει και με τη βασιλεία Του. Γι αυτό όταν λέγεται ότι «έρχεται η βασιλεία Του» δεν εννοείτε ότι έρχεται από κάπου αλλού, αλλά ότι «φανερώνεται» με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος. Η δύναμη αυτή δεν αγγίζει τούς τυχόντες, αλλά εκείνους που στέκονται μαζί με τον Κύριο· δηλ. εκείνους που στηρίζονται με πίστη σ Αυτόν και σ εκείνους που μοιάζουν με τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη, τους οποίους έχει προηγουμένως ανεβάσει ο Λόγος σε όρος υψηλό, δηλ. εκείνους που έχουν ξεπεράσει τη φυσική ταπεινότητά μας. Γι αυτό ακριβώς και ο Θεός φανερώνεται με λάμψη («φαντάζεται») επάνω σε όρος, όπως προλέχθηκε, αφενός υποβιβάζοντας την εαυτόν Του από την πραγματική περιωπή Του, και αφετέρου ανεβάζοντάς μας από την κατώτερη ταπείνωσή μας, έτσι ώστε να χωρέσει ο αχώρητος, κατά κάποιο μέτρο βέβαια, και με τρόπο ασφαλή στην κτιστή φύση. Αυτή η φανέρωση με λάμψη («φαντασία»), δεν είναι κατώτερη του νου μας, αλλά πολύ ανώτερη και υψηλότερη, γιατί γίνεται με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος.

8. Το Φως της Μεταμορφώσεως, η Βασιλεία του Θεοῦ, το Άγιο Πνεύμα

Ούτε λοιπόν γίνεται, ούτε απογίνεται, ούτε ακόμη περιγράφεται, ούτε και υποπίπτει στην αισθητική δύναμη το Φως της Μεταμορφώσεως του Κυρίου, αν και γίνεται ορατό στους σωματικούς οφθαλμούς και διαρκεί μόνον για λίγο και σε μικρή κορυφή του όρους. Αυτό βέβαια συνέβη, όπως προλέχθηκε, με τη μετάβαση από τη σάρκα στο πνεύμα την οποία υπέστησαν οι μύστες του Κυρίου μέσο της ανταλλαγής των αισθήσεων την οποία ενήργησε μέσα τους το Πνεύμα. Γι αυτό είδαν αυτό το απόρρητο Φως που τους χάρισε σε κάποιο μέτρο, η δύναμη του Θείου Πνεύματος. Αυτό δεν το γνωρίζουν όσοι σήμερα βλασφημούν τούτο το Φως, νομίζοντας ότι οι πρόκριτοι Απόστολοι είδαν το Φως της Μεταμορφώσεως του Κυρίου με την αισθητική και κτιστή δύναμή τους· και έτσι επιχειρούν να υποβιβάσουν σε κτίσμα όχι μόνο εκείνο το Φως, δηλ. τη δόξα και τη βασιλεία του Θεού, αλλά και τη δύναμη του θείου Πνεύματος, μέσο της οποίας αποκαλύπτονται τα θεία [μεγαλεία] στους άξιους· γιατί δεν άκουσαν, ή δεν επίστεψαν στον Παύλο που λεει: «όσα ούτε μάτι είδε, ούτε αυτί άκουσε, αλλά ούτε και ανέβηκε στην καρδιά κάποιου ανθρώπου, όσα δηλ. ετοίμασε ο Θεός γι αυτούς που Τον αγαπούν, και αποκάλυψε σε μας ο Θεός δια του Πνεύματός Του· αφού το Πνεύμα ερευνά και τα βάθη του Θεού» (Α Κορ. 2:9).

9. Πως έγινε η Μεταμόρφωση;

Όταν λοιπόν έφθασε η όγδοη ημέρα, όπως έχει λεχθεί, πήρε ο Κύριος τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη και ανέβηκε στο όρος για να προσευχηθεί (Λουκ. 9:28)· διότι πάντοτε προσευχόταν είτε μόνος Του, αφού αποχωριζόταν από όλους και από αυτούς τους Αποστόλους – όπως έκανε στην περίπτωση κατά την οποία έθρεψε πέντε χιλιάδες ανθρώπους με πέντε άρτους και δύο ψάρια, οπότε απόλυσε αμέσως όλους τους ανθρώπους και ανάγκασε όλους τους μαθητές να μπουν στο πλοίο, ενώ αυτός ανέβηκε στο όρος για να προσευχηθεῖ (Ματθ. 14:22-23) – είτε παίρνοντας μαζί Του μερικούς από εκείνους τους μαθητές που ξεχώρισαν από τους άλλους σε υπεροχή – όπως έκανε στην περίπτωση που πλησίαζε το σωτήριο πάθος Του, οπότε είπε στους άλλους μαθητές καθίστε εδώ μέχρι να προσευχηθώ, ενώ παρέλαβε μαζί Του τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη. Αφού λοιπόν πήρε αυτούς και μόνο «τους ανέβασε σε ένα υψηλό όρος ιδιωτικά, και μεταμορφώθηκε ενώπιον τους» (Ματθ. 17:1-2), δηλαδή ενώ αυτοί Τον κοίταζαν!

10. Η πραγματική σημασία της Μεταμορφώσεως

και του θείου Φωτισμού που απορρέει από αυτήν

Τι σημαίνει αυτό το «μεταμορφώθηκε»; Λεει ο Χρυσόστομος ο θεολόγος: άνοιξε λίγο, όσο ευδόκησε, από τη θεότητά Του, και έδειξε στους μύστες το Θεό που ενοικούσε μέσα Του! «Διότι καθώς προσευχόταν», όπως λεει ο Λουκάς (Λουκ. 9:29), «η μορφή Του έγινε διαφορετική», «έλαμψε σαν ήλιος», λεει ο Ματθαίος (Ματθ. 17:2). Είπε «σαν ήλιος» όχι για να σκεφθεί κανείς ότι το Φως εκείνο ήταν αισθητό – μακριά από δω η αβλεψία του νου εκείνων που δεν μπορούν να κατανοήσουν τίποτε το υψηλότερο από τα αισθητά φαινόμενα – αλλά για να γνωρίσουμε ότι αυτό που είναι ο ήλιος για όσους ζουν αισθητά και βλέπουν με την (σωματική) αίσθηση, αυτό είναι ο Χριστός ως Θεός για όσους ζουν πνευματικά και βλέπουν με τη δύναμη του Πνεύματος· και έτσι δεν υπάρχει ανάγκη κάποιου άλλου φωτός για όσους θεοποιούνται μέσο της θεοπτίας. Για όσους μπαίνουν στην αιωνιότητα Αυτός είναι Φως και τίποτε άλλο· γιατί τι χρειάζεται ένα δεύτερο φως για όσους έχουν το μέγιστο;

Καθώς λοιπόν προσευχόταν με τον τρόπο αυτό, έλαμψε και φανερώθηκε με απόρρητο τρόπο εκείνο το απόρρητο Φως στους πρόκριτους από τους Μαθητές, για να δείξει ότι η προσευχή είναι πρόξενος της μακάριας εκείνης θέας, και να μάθουμε ότι με το να προσεγγίζουμε το Θεό με την αρετή και να ενώνεται ο νους μας με Εκείνον, βγαίνει μέσα μας και ξανανάβει («εγγίνεται και αναφαίνεται») η λάμψη εκείνη που προσφέρεται σε όλους και γίνεται ορατή σ αυτούς που με πραγματική αγαθοεργία και ειλικρινή προσευχή ανατείνουν αδιάλειπτα τον εαυτό τους προς το Θεό· διότι το αληθινό και υπερθετικά αξιαγάπητο Κάλλος, γίνεται ορατό μόνο στο νου που έχει υποστεί πλήρη κάθαρση – αυτό δηλαδή που περιστοιχίζει τη θεία και μακάρια φύση, το οποίο όποιος ατενίσει μέσο της λαμπερής ακτινοβολίας και της χάριτός Του, μεταλαβαίνει κάτι από Αυτό, που αποχρωματίζεται στο πρόσωπό του σαν μια ανθηρή αίγλη (= ενεργός λάμψη) – όπως και ο Μωϋσής που έλαμψε το πρόσωπό του από δόξα καθώς συνομιλούσε με το Θεό!

11. Η διαφορά ανάμεσα στη Μεταμόρφωση του Χριστού και του Μωϋσή

Βλέπετε ότι και ο Μωϋσής μεταμορφώθηκε όταν ανέβηκε στο όρος, και έτσι είδε τη δόξα του Κυρίου; Αλλά αυτός έπαθε τη μεταμόρφωση, δεν την έβαλε σε ενέργεια, - όπως το είπε, σ αυτό με φέρνει το μέτριο φέγγος της αλήθειας που υπάρχει εδώ, για να ιδώ και να επηρεαστώ (να «πάθω») από τη λαμπρότητα (λάμψη) του Θεού. Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός όμως, είχε εκείνη τη λαμπρότητα σαν φυσικό κτήμα Του· γι αυτό δεν χρειαζόταν προσευχή, ώστε να λαμπρυνθεί το σώμα Του από το θείο Φως, αλλά υποδείκνυε από που προέρχεται η λαμπρότητα του Θεού στους αγίους και πώς θα γίνει ορατός σ αυτούς· διότι και οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν ήλιος στη βασιλεία του Πατέρα τους. Έτσι αφού γίνουν όλοι θειο Φως, ως γεννήματα θείου Φωτός, θα ιδούν το Χριστό που ξεπερνάει κάθε λάμψη με τρόπο θείο και απόρρητο. Συνεπώς από τη θεότητά Του προερχόταν κατά τρόπο φυσικό η δόξα που φάνηκε στο Θαβώρ σαν να ήταν κοινό κτήμα και του σώματός Του, εξ αιτίας της μοναδικής υποστάσεώς Του. Έτσι λοιπόν, και μέσο ενός τέτοιου Φωτός, έλαμψε το πρόσωπό Του όπως ο ήλιος.

12. Η αδυναμία της κοσμικής σοφίας να συλλάβει

το άκτιστο φως, δηλαδή τη βασιλεία του Θεού

Όσοι όμως καυχώνται σε μας για την ελληνική τους μόρφωση και την κοσμική τους σοφία, και δεν θέλουν να ακούν καθόλου τους πνευματικούς άνδρες σχετικά με την πνευματική μόρφωση, όταν ακούν για το Φως της Μεταμορφώσεως του Κυρίου στο όρος, το οποίο είδαν τα αποστολικά μάτια, κατεβαίνουν αμέσως στο αισθητό και κτιστό φως· και επειδή βρίσκονται οι ίδιοι εδώ κάτω και είναι ανίκανοι να κατανοήσουν όσα βρίσκονται πέρα από τα γήινα, κατεβάζουν σ αυτό το αισθητό και κτιστό φως το Φως εκείνο που είναι άϋλο, ανέσπερο και αιώνιο, και ξεπερνά όχι απλώς την αίσθηση αλλά και το νου του ανθρώπου. Αν και Αυτός που έλαμψε με αυτό το ονόμασε άκτιστο εκ των προτέρων, καλώντας Το «βασιλεία του Θεού». Διότι η βασιλεία του Θεού ούτε είναι δουλική ούτε κτιστή, αφού μόνη αυτή μεταξύ όλων των άλλων παραμένει αδούλωτη σε κάποιο βασιλιά και αήττητη, και ξεπερνάει κάθε χρόνο και αιώνα, και δεν είναι θεμιτό, όπως λεει, για τη βασιλεία του Θεού να έχει αρχή ή να συνδέεται με αιώνες ή χρόνους. Αυτή η βασιλεία πιστεύουμε ότι αποτελεί την κληρονομιά των ανθρώπων που δέχονται τη σωτηρία.

13. Το Φως της Μεταμορφώσεως ανήκει στη θεία φύση

και γίνεται ορατό μόνο με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος

Επειδή λοιπόν έλαμψε ο Κύριος στη μεταμόρφωσή Του και έδειξε τη δόξα και την λαμπρότητα και το Φως εκείνο, και θα έλθει πάλι όπως Τον είδαν οι μαθητές Του στο όρος, άραγε προσέλαβε κάποιο φως το οποίο δεν είχε από πριν και το οποίο θα έχει αιώνια; Μακριά από τέτοια βλασφημία· γιατί όποιος λεει αυτό, θα δεχθεί τρεις φύσεις στο Χριστό, τη θεία, την ανθρώπινη και τη φύση εκείνου του φωτός. Συνεπώς δεν ήταν κάποια άλλη λαμπρότητα την οποία φανέρωσε αλλά εκείνη την οποία είχε χωρίς να είναι φανερή. Είχε κρυμμένη την λαμπρότητα της θείας φύσεως κάτω από τη σάρκα. Συνεπώς πρόκειται εδώ για το Φως της θεότητας που είναι άκτιστο· επειδή, σύμφωνα με τους θεολόγους, ούτε προσέλαβε εκείνο που δεν ήταν, ούτε μετεβλήθη σ εκείνο που δεν ήταν, αλλά φανέρωσε στους δικούς Του μαθητές εκείνο που ήταν, και ανοίγοντας τα μάτια τους από τυφλούς τους έκανε να βλέπουν. Βλέπεις ότι και τα μάτια που βλέπουν κατά φυσικό τρόπο είναι τυφλά μπροστά σ εκείνο το Φως; Συνεπώς ούτε το Φως εκείνο ήταν αισθητό, ούτε εκείνοι που το έβλεπαν το έβλεπαν απλά με τα αισθητά μάτια τους, αλλά με μάτια που είχαν μετασχηματισθεί με τη δύναμη του θείου Πνεύματος.

14. Η συντονισμένη συστοιχία: Ενσάρκωση, Θέωση, Μεταμόρφωση

Αλλαχθήκανε λοιπόν [τα μάτια των μαθητών], και γι αυτό είδαν την αλλαγή, η οποία δεν έγινε πρόσφατα, αλλά την ανάλαβε το φύραμά μας (η φύση μας) από τη στιγμή που προσλήφθηκε, και δέχθηκε τη θέωση επειδή ενώθηκε με το Λόγο του Θεού. Από αυτό και Εκείνη που συνέλαβε παρθενικά και γέννησε παράδοξα αναγνώρισε σαν Θεό ντυμένο με σάρκα («σαρκοφόρο») Εκείνον τον οποίον γέννησε· και το ίδιο ισχύει για τον Συμεών που Τον πήρε σαν βρέφος στα χέρια Του και τη Άννα την πρεσβύτιδα που Τον προϋπάντησε· διότι η θεία δύναμη φανερωνόταν σαν λάμψη που ανέτειλε μέσα από γυάλινες λεπτές μεμβράνες σ εκείνους που είχαν δεχθεί κάθαρση στα μάτια της καρδιάς τους.

15. Γιατί το Φως της Μεταμορφώσεως δεν ήταν

το αισθητό και κτιστό αλλά το Φως της θεότητας

Γιατί άραγε δεν παράλαβε και τους άλλους τους κορυφαίους για να τους ανεβάσει [στο όρος], αλλά ιδιαίτερα αυτούς και μόνο; Γιατί άλλο παρά για να υποδείξει κάτι μεγάλο και μυστικό. Πως λοιπόν θα ήταν μεγάλο και μυστικό αν το θέαμα ήταν το αισθητό φως, το οποίο και αυτοί τους οποίους εξέλεξε είχαν δεχθεί πριν ανεβούν στο όρος αλλά και μαζί με αυτούς και οι άλλοι που ήσαν κάτω; Και τι ανάγκη θα είχαν αυτοί να δεχθούν τη δύναμη του Πνεύματος και την προσθήκη ή αλλαγής στα μάτια τους προκειμένου να δουν εκείνο το Φως, εάν αυτό ήταν αισθητό και κτιστό; Πως θα ήταν δόξα και βασιλεία του Πατρός και του Πνεύματος το φως το αισθητό; Και πως θα έρθει ο Χριστός κατά τον μέλλοντα αιώνα με μια τέτοια δόξα και βασιλεία, οπόταν δεν θα χρειάζεται αέρας, ή φως, ή τόπος, ή κάτι παρόμοιο, αλλά αντί όλων αυτών, θα υπάρχει για μας ο Θεός, όπως λεει ο απόστολος (Α Κορ. 15:28); Εάν θα υπάρχει ο Θεός αντί όλων αυτών, τότε οπωσδήποτε θα υπάρχει και αντί του φωτός. Συνεπώς αποδεικνύεται ξανά ότι το Φως εκείνο ανήκε στη θεότητα, αφού και αυτός ο πιο θεολογικός από όλους τους Ευαγγελιστές, ο Ιωάννης, φανερώνει στην Αποκάλυψη ότι η μέλλουσα πόλη που θα παραμείνει ακλόνητη «δεν έχει την ανάγκη ήλιου ή φεγγαριού για να τη φωτίζουν· γιατί η δόξα του Θεού τη φώτισε και το Αρνίο που είναι το λυχνάρι της» (Αποκ. 21:23).

Άρα λοιπόν, δεν μας υπόδειξε πολύ φανερά τον Ιησού, μεταμορφωμένο τώρα με θείο τρόπο εκεί στο Θαβώρ και έχοντα το σώμα Του σαν λυχνάρι και τη δόξα της θεότητας αντί φωτός, να λαμπιρίζει στο όρος ενώπιον εκείνων που ανέβηκαν μαζί Του; Αλλά και για τους κάτοικους της πόλης αυτής μας λεει ο ίδιος, «δεν θα χρειάζονται φως λυχναριού ή φως ήλιου, διότι ο Κύριος θα φωτίζει επάνω τους, και νύχτα δεν θα υπάρχει πλέον» (Αποκ. 22:5). Τι είναι λοιπόν το Φως τούτο, στο οποίο δεν υπάρχει «παραλλαγή η κάποια σκιά μετατροπής» (Ιάκ. 1:17); Τι είναι το άτρεπτο και ανέσπερο τούτο Φως; Δεν είναι το Φως της θεότητας;

16. Αλλά και ο Μωϋσής και ο Ηλίας, και ιδιαίτερα ο Μωυσής, όντας ψυχή χωρίς σώμα, πως έγιναν φανεροί και δοξάστηκαν με αισθητό φως; Αφού και αυτοί φάνηκαν τότε μέσα στη δόξα και μιλούσαν για την έξοδο την οποίαν επρόκειτο να εκπληρώσει στην Ιερουσαλήμ. Πως επίσης τους αναγνώρισαν οι Απόστολοι, εκείνους τους οποίους δεν είχαν ιδεί προηγουμένως, παρά μονάχα με την αποκαλυπτική δύναμη εκείνου του Φωτός;

17. Συμπεράσματα και προσκλητήριο

Αλλά για να μη βαρύνω πολύ περισσότερο τη διάνοιά σας, θα αφήσω τα υπόλοιπα λόγια του Ευαγγελίου για τον καιρό της πανίερης και θείας λειτουργίας. Πιστεύω όμως, ότι διδαχθήκαμε από εκείνους που φωτίστηκαν από το Χριστό, δεδομένου ότι μόνον αυτοί γνωρίζουν με ακρίβεια – αφού όπως λεει ο Θεός μέσο του προφήτου, «τα μυστήριά μου είναι για μένα και τους δικούς μου» (Δανιήλ 2:27κ.συν.). Έχοντας λοιπόν γνωρίσει πολύ καλά αυτά που διδαχθήκαμε και έχοντας κατανοήσει το μυστήριο της Μεταμορφώσεως του Κυρίου μας, ας ακολουθήσουμε το δρόμο προς τη λάμψη του Φωτός εκείνου· και, ερωτευμένοι με το κάλλος της αναλλοίωτης δόξας, ας καθαρίσουμε το βλέμμα της διάνοιάς μας από τα γήινα μολύσματα, δείχνοντας περιφρόνηση για κάθε τι το τερπνό και πανέμορφο, που δεν είναι μόνιμο· το οποίο, όσο κι αν φαίνεται απολαυστικό, τόσο προξενεί αιώνια οδύνη, και όση ομορφιά κι αν φέρνει στο σώμα, τόσο περιβάλλει την ψυχή με εκείνο το δύσοσμο ένδυμα της αμαρτίας, εξ αιτίας του οποίου, δεμένος χειροπόδαρα αυτός που στερείται το ένδυμα της άφθαρτης επαφής, απορρίπτεται σ εκείνο το πυρ και το σκότος το εξώτερο.

18. Τελική ευχή και δοξολογία

Μακάρι να λυτρωθούμε όλοι μας με την λάμψη και επίγνωση του άϋλου και αίδιου εκείνου Φωτός της Μεταμορφώσεως του Κυρίου, προς δόξαν Αυτού και του άναρχου Αυτού Πατρός και του ζωοποιού Πνεύματος, των οποίων η λαμπρότητα, η θεότητα, η δόξα, η βασιλεία και η δύναμη είναι μία και η αυτή, «νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων». Αμην!

ON THE AUGUST TRANSFIGURATION OF OUR LORD AND GOD AND SAVIOUR JESUS CHRIST

Saint Gregory Palamas

Translated into English by

Fr. George Dion. Dragas, PhD., DD, DTh

Protopresbyter

1. Prelude: The patristic doctrine contrasted to the heretical

We too praise and admire this magnificent work of the Lord, i.e. the entire visible world which we see. It is also praised by the Greek sages who investigate it. We, however, do this to the glory of the Creator, whereas they do it against His glory since they foolishly “worshiped the creation instead of the Creator.” We on our part, of course, clarify the prophetic, apostolic and patristic words, in order to benefit those who read them and to laud the Spirit who uttered them through Prophets, Apostles and Fathers. There are also the evil Heretics, who, from time to time, they too attempt to interpret these words, causing injury to those who believe them and violating the truth which is rooted in true piety, because they make use of the words of the Spirit against the Spirit.

Our God-bearing Fathers also take the words of the Gospel of grace, which are elevated and appropriate for advanced ears and minds, and make them accessible and useful to those who are not yet perfect, expressing them in their own mouths, like mothers who love their children and regurgitate the solid food in order to make it more appropriate for the children they breast-feed. Indeed, as the fluid in the mouth of the natural mothers becomes food to their children, so the thoughts in the hearts of the God-bearing Fathers become food in the souls of those who listen to them and believe. On the contrary, the mouths of the evil heretics are filled with deadly poison, which, when mixed with “words of life,” renders them deadly as well to those who listen to them thoughtlessly.

2. It is necessary to turn to the Fathers and to avoid

the heretics when we have to interpret the Gospel

Let us avoid, then, those who do not accept the interpretations of the Fathers, but attempt to introduce what is contrary to them out of their own, pretending that they follow the letter of the words of the Fathers, rejecting, however, their orthodox thought. Indeed, let us avoid them as one avoids a snake; since the snake kills one temporarily, when it bites the body and separates it from the immortal soul. The heretics, however, capture the soul with their teeth and separate it from God, thus causing eternal death to the immortal soul. Let us avoid them with all our strength and let us cling to those who expound the orthodox and saving words which agree with the patristic traditions.

3. When exactly did the Transfiguration take place? The seeming

contradiction of the Gospels of Matthew and Luke on this point

I said these things now and addressed them to your love, because we celebrate today the august Transfiguration of Christ upon the mountain, which is reasonably connected with the Light, against which do battle with special vigor at the present time those who are enemies of the Light. Come, then, my beloved, and let us put forth the lessons from the Gospel that apply to this day, which we mentioned a little above, in order to expound the mystery and to reveal the truth.

“And after six days Jesus took with him Peter and James and John and leads them privately onto a high mountain, where he transfigured Himself in front of them and his face shone like the sun” (Matth. 17:1).

The first point that we need to examine from the Gospel is the question concerning the exact day from which Matthew, the Apostle and Evangelist of Christ, began to calculate the “six days” after which the day of the Transfiguration of the Lord came to pass? Which day was this? It was the day after that one when the Lord taught his disciples and said to them that the Son of Man is going to come with the glory of His Father and added the following: “that there are some of you who stand here, who will not taste death, until they see first the Son of Man coming to His kingdom” (Matthew 16:28), thereby calling the Light of His Transfiguration His glory and His kingdom.

This point is underlined with even greater clarity by Luke the Evangelist, who says, that “after these sayings about eight days had passed, when Jesus took Peter, James and John and went up on a mountain to pray. But as He was praying the appearance of his countenance was altered and His clothes became dazzling white” (Luke 9:28).

4. There is no contradiction in the Gospel accounts

since what appears to be the case is not always true

Do the Evangelists agree with each other, when the one explicitly says that the days between the promise and the appearance are eight, while the other says that they are six? Listen to me, then, and you will understand. There were eight persons on the mountain, but they appeared to be six. There were the three, Peter, James and John, who went up on the mountain with Jesus. But they saw there Moses and Elijah to stand beside Him and to talk to Him, which means that they were six altogether. Nevertheless there were also present with the Lord, although invisibly, the Father and the Holy Spirit, the first one bearing distinctive witness that He was His beloved Son, and the second shining with Him in the midst of the luminous cloud and showing the common nature of the Son with Him and the Father and the unified nature of the divine Light; because their common nature and the one brilliance of their luminosity is their affluence. So, then, the six were eight. And as in this case there is no contradiction between the six and the eight persons, in the exact same manner there is no contradiction between the Evangelists, i.e. of Matthew who said “after six days” and of Luke who said that “eight days” came to pass after saying these words. Indeed, we would say that by these two expressions one pattern was given to us by both evangelists of all those things which were delivered on the mountain in a manner that was both mystical and apparent.

5. The literal examination of the texts proves the same point

One could also see, if he took the trouble to conduct a correct and literal examination that the two divinely-appointed Evangelists say the same thing. Luke spoke about “eight days,” not because he disagreed with the other one who said “after six days,” but because he included the day when the words of prediction were announced and the day on which the Lord was transfigured; whereas Matthew delivered these days only mentally to those who think aright, for this is why he used the preposition “after” in order to denote the next day, which the other Evangelist left out; inasmuch as he did not say “after eight days,” but that “about eight days came to pass.” There is no contradiction, then, in that which the Evangelists understand historically.

6. The seeming contradiction indicates the great mystery

of the kingdom of God which is revealed in the age to come

Exactly the opposite is the case, since the seeming contradiction between the two Evangelists indicates something else, which is both great and mystical. Listen, then, to what will be said to those of you who have a mind with penetrating ability, and you will see why the one said “after six days,” whereas the other went beyond the seventh and mentioned the eighth. The great apparition of the Light of the Transfiguration of our Savior is the mystery of the eighth day, i.e. of the age to come. This mystery will be manifested after the passing of this world which was made in six days and after surpassing our sensual ability which operates in a hexadic (six-fold) manner – inasmuch as we have five senses and if we add to them the sense of the spoken word then our sensual ability becomes hexadic.

Here we have to do with the “kingdom of God” which has been announced to those are worthy of it, and which transcends not only the senses but also reason. This is why after the good “ceasing of operation” (ανενεργησία), when all operations of a hexadic manner cease to apply, the seventh day is credited with the dignity of being the day of “ceasing of operation” (day of rest), whereas on the eighth day the “kingdom of God” is manifested with a power of higher operation. This is the power of the divine Spirit, through which those that are worthy see the kingdom of God, as the Lord showed it to His disciples when he said, according to Luke: “There are some among those who stand here, who will not taste death, before the see the kingdom of God coming with power” (Luke 9:27) – in other words, that a power will be given to them who see whereby they will see what is not seeable, because it will first cleanse them from the deadly and soul-corrupting malfunction which is called sin. The taste of this sin is the beginning of evil in imaginary thought, and those we cleanse themselves from it do not taste the death of the soul, but, in my opinion, they are preserved immaculate in their thought with the power of the epiphany of God which is to come.

7. The glow of the kingdom of God and the power of the Holy Spirit

“There are some among those who stand here, who will not taste death, before they see the kingdom of God coming with power” (Luke 9:27). The king of the universe is everywhere and the same applies to His kingdom. This is why, when it is said that “His kingdom is coming” it is not understood that it is coming from elsewhere, but that it is “manifested” by the power of the Holy Spirit. This power does not touch everyone indiscriminately, but those who stand with the Lord; i.e. those who lean on Him with faith and resemble Peter, James and John, whom the Word had previously led up on a high mountain, that is to say, those who have transcended our lowliness. It is exactly for this reason that God appears with a “dazzling glow” on the mountain, as already mentioned, on the one hand demoting Himself from his real exalted position and on the other hand, raising us from our lowest lowliness, so that the uncontained might be contained in some measure, of course, and in a manner which is safe for the created nature. This manifestation by means of a “dazzling glow” is not lower than our mind, but much greater and loftier, because it occurs with the power of the Holy Spirit.

8. The Light of the Transfiguration, the kingdom of God, the Holy Spirit

The Light of the Transfiguration of the Lord, then, does not come to be, does not cease to be, is not described and does not fall under the power of the senses, although it becomes visible to the bodily eyes and lasts only for a while and at the top of a mountain. This occurred, of course, as already mentioned, with the transposition from the flesh to the spirit which the initiates of the Lord underwent by means of exchanging their senses which the Spirit operated inside them. This is why they saw the ineffable Light which the power of the Divine Spirit granted them in some measure. This is not known to those who today blaspheme against this Light, thinking that the eminent Apostles saw the Light of the Transfiguration of the Lord with their sensual and created power; and so they attempt to degrade to the level of creation that Light, i.e. the Glory and the Kingdom of God, as well as the power of the Divine Spirit, through which the divine splendor is revealed to those who are worthy of it. They do this because they did not listen, not did they believe the divine Apostle, who says: “What eye did not see, nor ear heard, and did not arise in the heart of man, i.e. what God prepared for those who love Him, and God revealed to us through His Spirit; since the Spirit searches even the depths of God” (I Cor. 2:9).

9. How did the Transfiguration take place?

So when the eighth day had arrived, as already mentioned, the Lord took Peter, James and John and went up on a mountain to pray (Luke 9:28); because He always prayed either alone, after separating Himself from all and even from His Apostles – as He did in the case of the feeding of the five thousand with five loaves and two fish, on which occasion he immediately dismissed the crowds and ordered His disciples to enter a boat, while He went up on a mountain to pray (Matth. 14:22-23) – or taking with Him some of His disciples who were more eminent among the others – as he did on the occasion of the approaching of His saving passion, when He told the other disciples, sit here until I pray, whereas He took with Him Peter, James and John. So after taking these alone “he led them up on a high mountain privately and was transfigured before them” (Matth. 17:1-2), i.e. as they were looking.

10. The true meaning of the Transfiguration and

of the Divine Illumination that is derived from it

What is meant by the word “was transfigured”? Chrysostom the theologian says: He opened up a little, as much as He was well-pleased, out of His Godhead, and showed His initiates the God who dwelt within Him! “Because as He was praying,” as Luke says (Luke 9:29), “His countenance was altered” and “shone like a sun,” says Matthew (Matth. 17:2). He said “like a sun” not to make one think that this Light was sensual – away with such oversight of the mind of those who cannot perceive anything that lies higher than what is grasped by their senses – but to make known to us that what the sun is to those who live with their senses and see with their bodily eyes, this Christ as God is to those who live spiritually and see with the power of the Spirit; and so to show that a different Light is needed for those who are deified through the vision of God. He is the Light to those who enter eternity and nothing else; because what secondary light is needed for those who posses the greatest?

As he prayed in this way, then, He shone and manifested in an ineffable manner that ineffable Light to the eminent of His disciples, in order to show that prayer is the cause of that blessed apparition, and to teach us by approaching God with virtue and uniting our mind with Him, there rises and rekindles inside us that glow which is offered to all and becomes visible in those who with true works of charity and wholehearted prayer lift up themselves to God; because the true and superlatively loved Beauty, becomes visible only to the mind which has undergone full purification – i.e. the Beauty which surrounds the divine and blessed nature, which, when encountered through the dazzling radiance of His grace, transmits something of its own to the one who encounters it, so that his person is colored by some kind of flourishing glow, as it happened to Moses, whose face shone with glory as he conversed with God!

11. The difference of the Transfiguration of Christ from that of Moses

Do you see that Moses was transfigured when he went up on the mountain, and so was able to see the glory of the Lord? He endured the transfiguration; he was not the origin of it – as he said, he was brought to this point by the modest light of the truth that existed there, so that he might be bale to see and to be exposed to the dazzling glow of God. Our Lord Jesus Christ, however, had this dazzling glow as his natural possession; this is why He did not need to pray, in order to brighten up His body with the divine Light, but in order to show whence the brightness of God comes to the saints and how He becomes visible to them; because the righteous will also shine like a sun in the kingdom of their Father. So, when all become divine Light, as offspring of the divine Light, they will all see Christ who outshines all brilliancy in a manner which is divine and ineffable. Consequently, the glory that appeared at Tabor as a common possession of His body on account of His unique person (hypostasis) was derived from His Godhead in a natural way. It was in this manner, then, and by means of such a Light, that His face shone as a sun.

12. The inability of secular wisdom to perceive

the uncreated Light, i.e., the kingdom of God

Those, however, who boast to us for their Greek erudition and their secular wisdom, and do not want to listen to the spiritual masters concerning spiritual formation, go immediately down to the sensual and created light when they hear of the Light of the Transfiguration of the Lord on the mountain, which the eyes of the Apostles saw; since they themselves are down here and unable to understand what exists beyond the earthly realities, they bring down to the level of the sensual and created light that Light which is immaterial, never setting, and eternal, and surpasses not only the sensual perception but also the mind of man; although He who shone with it had previously called it uncreated by identifying it with “the kingdom of God.” Because the kingdom of God is neither servile nor created, since it is alone among everything else that remains free without being subdued to any king and invincible, and surpasses all time and eternity, and is not legitimate, as said, for the kingdom of God to have a beginning, or to be connected with ages and times. We believe that this kingdom constitutes the heritage of those human beings who are being saved.

13. The Light of the Transfiguration belongs to the divine nature

and becomes visible only through the power of the Holy Spirit

Since the Lord shone with dazzling glow at His Transfiguration and showed the glory and the brilliance and that Light, and since He will come again as the disciples saw Him on the mountain, could He really have received a light which He did not have before and which He will have from now on? Away with such a blasphemy; because, whoever says this, will have to accept three natures in Christ: the divine, the human and the nature of that light. Consequently He did not manifest any other brilliance except that which He had but was invisible. He had hidden this brilliance of the divine nature under the flesh. So, what we have here is the Light of the Godhead which is uncreated; because, according to the theologians, He did not assume what was not, nor was He changed into what He was not, but revealed to His disciples what He was, and opening their eyes he made them see though they were blind. Do you see that the eyes that see by nature are blind before that Light? Consequently, neither that Light was created nor those who saw it saw it simply with the sensual eyes, but with the eyes which had been transformed with the power of the divine Spirit.

14. The coordinated sequence: Incarnation, Theosis, Transfiguration

The eyes of the disciples, then, were transformed, and this is why they saw the changed, which was not novel, but was taken up by our nature from the moment it was assumed and received theosis, because it was united with the Word of God. It was from this that She who conceived as a virgin and gave birth in a paradoxical manner recognized Him whom she begat as a flesh-bearing God; and the same applies to Symeon who took Him as a babe in his arms and Anna the elder who welcomed Him; because the divine power was revealed as a dazzling glow that dawned through glassy strips on those who had received purification in the eyes of their heart.

15. Why the Light of the Transfiguration was not

sensual or created but was the Light of the Godhead

Why was it that He did not take the other head Apostles to lead them up on the mountain, but only these in particular? What else, than to indicate something great and mystical. How, then, would it be great and mystical if the vision was the sensual light, which those whom He had selected had received before going up on the mountain and with them all the others who had remained below? What need would they have had of the power of the Spirit and of the addition or change in their eyes in order to see that Light, if that was merely sensual and created? How could the sensual light be identified with the glory and the kingdom of the Father and the Spirit? And how would Christ return in the age to come with such a glory and kingdom, where there will be no need of air, or light, or space, or any such like, but instead of all these, there will be God for us, as the Apostle says (I Cor. 15:28)? If God will be there instead of all these, then certainly, He will also be there instead of the light. Consequently, it is again revealed that that Light belonged to the Godhead, since John too, the most theological of all the Evangelists, reveals in his Apocalypse that the future city which will remain unshakeable “has no need of a sun, or a light in order to be illuminated; because the glory of the Lord illuminated it and the Lamb who is its lamp” (Rev. 21:23).

Could we say, then, that he did not now clearly show us Jesus, transfigured in a divine manner at Tabor and having His body as a lamp and the glory of the Godhead instead of light, shining on the mountain before those who went up there with Him? But the same one also tells about the inhabitants of this city that “they will not need the light of a lamp nor the light of a sun, because the Lord will be a Light to them and there will be no night any more” (Rev. 22:5). What, then, is this Light, in which there is “no variation or shadow of change” (James 1:17)? What else is this unchangeable and never setting Light, but the Light of the Godhead?

16. Then again, how did Moses and Elijah, and especially Moses, being a soul without a body, how did they become visible and glorious with a sensual light, since they appeared on that occasion within the glory and discussed about the exodus which He was going to fulfill in Jerusalem? Also, how did the Apostles recognize them, whom they had not previously seen, unless they received the revelatory power of that Light?

17. Conclusions and summons

But in order not to burden any more your mind, I will leave the rest of the words of the Gospel for the time of the most sacred and divine Liturgy. Nevertheless, I believe that we have been taught by those who were enlightened by Christ, given that only they know with accuracy – since, as God says through the prophet, “my mysteries are for me and for my own” (Dan. 2:27ff). Having, then, come to know very well the things that we were taught and having understood the mystery of the Transfiguration of our Lord, let us follow the road that leads to the dazzling glow of that Light; and falling in love with the beauty of the unalterable glory, let us purify the sight of out mind from any earthly viruses, showing contempt for what is pleasurable and alluring, which is not permanent; since such a thing the more enjoyable it appears to be, the greater pain it produces, and whatever beauty it renders to the body, trhe more it covers the soul with that unsavory garment of sin, whereby he who is destitute of a garment of incorruptible attachment is tied up hand and foot and is eventually thrown into that outer fire and darkness.

18. Final wish and doxology

I wish that all of us may be redeemed with the glare and knowledge of that immaterial and eternal Light of the Transfiguration of the Lord, to the glory of Him and of His Father who has no beginning and His Life-creating Spirit, whose dazzling brilliance, Godhead, glory, kingdom and power is one and the same “now and always and unto the ages of the ages” Amen!