Κεφάλαιον 6ον

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

§1. Γενικά περί ψυχής

1. Τι ονομάζουμε ψυχή του ανθρώπου;

Ονομάζουμε ψυχή του ανθρώπου το πνεύμα που δημιουργήθηκε με το θείο εμφύσημα, το οποίο εισήλθε μέσα στο σώμα και το ζωοποίησε, και το οποίο έγινε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση Θεού. Έτσι λοιπόν η ψυχή του ανθρώπου έγινε λογική και νοερά (δηλ. με δύναμη λόγου και νου) ώστε να διευθύνει σκόπιμα και ελεύθερα τις ενέργειες του σώματος.

2. Ποιές είναι οι ιδιότητες της ψυχής;

Οι ιδιότητες της ψυχής είναι οι δυνατότητες που έχει να διανοείται, να διαβουλεύεται, να ορέγεται, να φαντάζεται, να διατίθεται ευάρεστα η δυσάρεστα, να έχει αυτοσυνειδησία και συνείδηση για το τι είναι αγαθό, δίκαιο, αληθινό, καλό, κτλ.

3. Έχει μορφή (είδος) η ψυχή;

Όχι δεν έχει, διότι είναι ασώματη. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λεει τα εξής: «Η ψυχή λοιπόν είναι μια ζωντανή οντότητα (ουσία), απλή (δηλ. όχι σύνθετη) και ασώματη, αθάνατη, λογική και νοερά, ασχημάτιστη, ενωμένη με σώμα το οποίο χρησιμοποιεί σαν όργανο και στο οποίο δίνει ζωή, αὔξηση, αίσθηση και γέννηση. Έχει νου που δεν είναι ξεχωριστός από αυτήν αλλά το πιο καθαρό μέρος της, γιατί όπως είναι ο οφθαλμός στο σώμα έτσι είναι και ο νους στην ψυχή. Η ψυχή είναι επίσης αυτεξούσια (ελεύθερη), θελκτική και ενεργητική, που μετατρέπεται με τη θέλησή της επειδή είναι κτιστή. Όλα αυτά τα έχει η ψυχή από τη φύση της (κατά φύσιν) και τα οφείλει στη χάρη του Δημιουργού της, από την οποία εξαρτάται ως προς το είναι της και ως προς την φύση την οποία έλαβε» (Δαμασκηνός, Ἔκδοσις της Ὀρθοδόξου Πίστεως, ΙΙ, 26).

Ο Μέγας Βασίλειος λεει τα εξής για την ψυχή: Η ψυχή δεν έχει ούτε χρώμα ούτε σχήμα, ούτε περιλαμβάνεται από κάποιο σωματικό χαρακτηριστικό, αλλά γνωρίζεται από τις ενέργειές της.

4. Γιατί ονομάζεται ψυχή το πνεύμα που δημιουργήθηκε από το θείο εμφύσημα;

Ονομάζεται έτσι διότι από τη στιγμή που εισήλθε στο σώμα εκτελεί τη λειτουργία ψυχής. Όσο λοιπόν μένει στο σώμα λέγεται ψυχή, όταν όμως απαλλαχθεί από το σώμα τότε λέγεται πνεύμα. Συνεπώς ψυχή και πνεύμα είναι ένα και το αυτό πράγμα. Ο Θεοφύλακτος Βουλγαρίας λεει, «ψυχικό είναι αυτό που έχουμε στην παρούσα ζωή· πνευματικό είναι εκείνο που θα έχουμε στη μέλλουσα· η ίδια οντότητα θα είναι πνευματική, δηλαδή άφθαρτη» (Ερμηνεία στην Α΄ Κορινθίους, 15:14). Ο Χρυσόστομος λεει το εξής: «Με το θείο εμφύσημα έλαβε το είναι της από το Θεό· όπως λεει η Γραφή, «εμφύσησε ο Θεός στο πρόσωπό του (Αδάμ) πνοή ζωής». Εκείνο λοιπόν το εμφύσημα χάρισε ζωτική ενέργεια σε αυτόν που πλάστηκε από τη γη και μάλιστα αυτό αποτέλεσε τη σύσταση της ουσίας της ψυχής» (Ομιλία εις τὴν Γένεση, 12).

5. Η ψυχή πλάστηκε θνητή ή αθάνατη;

Η ψυχή πλάστηκε αθάνατη· δηλαδή για να ζήσει αιώνια. Για αυτό λεει η Γραφή: «Το χώμα θα επιστρέψει στη γη, όπως ήταν (αρχικά), και το πνεύμα θα επιστρέψει στο Θεό, ο οποίος το έδωσε» (Εκκλησιαστής 12:7)· και «μη φοβηθείτε από εκείνους που θανατώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να βλάψουν την ψυχή» (Ματθ. 10:28). [1]

6. Ήταν το θείο εμφύσημα μέρος της θείας ουσίας;

Όχι δεν ήταν. Ο Ωριγένης λεει ότι «αν και λέμε ότι η ψυχή είναι αθάνατη εξ ορισμού, αυτό δεν σημαίνει ότι είναι ομοούσια με τη θεία φύση (Σειρ. Πατ. σ. 47). Οι Μανιχαίοι πίστευαν, ότι η ψυχή είναι μέρος της θείας ουσίας (Φώτιος, Μυριόβιβλος κωδ. 17).

§2. Περί της πρώτης κατοικίας του ανθρώπου

και περί της πρώτης θείας εντολής που του δόθηκε.

7. Τι διδάσκει η Αγία Γραφή περί της πρώτης κατοικίας του ανθρώπου;

Η Αγία Γραφή διδάσκει, ότι «ο Θεός φύτεψε ένα Παράδεισο στην Εδέμ, στην Ανατολή, και τοποθέτησε εκεί τον άνθρωπο τον οποίο έπλασε. Επίσης έκανε ο Θεός να φυτρώσει από τη Γη κάθε είδος δένδρου που ήταν ωραίο στην όψη και καλό ως φαγώσιμο και έβαλε στο κέντρο του Παραδείσου το δένδρο της ζωής και το δένδρο της γνώσης του καλού και του κακού» (Γέν. 2:9).

8. Τι εντολή έδωσε ο Θεός στον Αδάμ όταν τον έβαλε στον Παράδεισο;

Ο Θεός έδωσε στον Αδάμ την εξής εντολή: «από κάθε δένδρο του Παραδείσου μπορείς να κόψεις και να φάγεις. Από το δένδρο όμως της γνώσης του καλού και του κακού δεν θα φάγετε, γιατί την ημέρα που θα φάγετε από αυτό θα πεθάνετε από θάνατο» (Γέν. 2:10).

§3. Περί της πτώσης του ανθρώπου

και της έξωσής του από τον Παράδεισο

9. Τήρησαν την εντολή του Θεού ο Αδάμ και η Εύα;

Όχι, δεν την τήρησαν. Διότι απατήθηκαν από το φίδι, με το οποίο σαν μέσο τους μιλούσε ο διάβολος, και έτσι παρέβηκαν την εντολή του Θεού και έφαγαν από τον απαγορευμένο καρπό.

10. Ποιόν απάτησε το φίδι;

Απάτησε την Εύα, που πρώτη εκείνη έφαγε και έπειτα έδωσε και στον άνδρα της από τον καρπό, επαναλαμβάνοντας σ’ αυτόν τα λόγια του φιδιού και εξηγώντας του την ωραιότητα του καρπού.

11. Τι συνέβη μετά την παράβαση της θείας εντολής;

Μετά την παράβαση της θείας εντολής οι πρωτόπλαστοι έχασαν την αθωότητά τους, και έγιναν αμαρτωλοί και θνητοί, σύμφωνα με τη θεία προειδοποίηση. Έτσι από τους πρωτόπλαστους εισήλθε η αμαρτία στον κόσμο και με μέσο την αμαρτία ο θάνατος, και έτσι πέρασε ο θάνατος σε όλους τους ανθρώπους και εξ αιτίας του όλοι οι άνθρωποι αμάρτησαν (Ρωμ. 5:12).

12. Τι έγινε μετά την αμαρτία των πρωτόπλαστων;

Ο Θεός σπλαχνίστηκε το ανθρώπινο γένος και δεν το καταδίκασε σε αιώνιο ψυχικό θάνατο. Ούτε το άφησε χωρίς το φως της ελπίδας, αλλά υποσχέθηκε να στείλει τον Σωτήρα και ελευθερωτή του. Στη Γένεση διαβάζουμε τι είπε ο Θεός στο διάβολο. «Θα θέσω έχθρα ανάμεσά σου και στη γυναίκα· ανάμεσα στο σπέρμα σου και στο σπέρμα της· αυτός θα σου χτυπήσει την κεφαλή και εσύ θα του χτυπήσεις τη φτέρνα» (Γέν. 3:15).

§4. Περί θανάτου

13. Τι είναι ο θάνατος;

Ο θάνατος είναι η κατάλυση του δεσμού που ενώνει το σώμα με την ψυχή· είναι η διάλυση του σώματος στα χημικά συστατικά του και η είσοδος της ψυχής στην ιδιαίτερη εκείνη κατάσταση που καθορίστηκε γι αυτήν από τον Πλάστη και Κριτή της.

14. Πως εκφράζεται η Αγία Γραφή για το χωρισμό της ψυχής από το σώμα;

Εκφράζεται ως εξής: «το χώμα θα επιστρέψει στη Γη, όπως ήταν, και το πνεύμα θα επιστρέψει στο Θεό ο οποίος το έδωσε» (Εκκλ. 12:7).

15. Με τι εκφράσεις περιγράφεται ο θάνατος στην Αγία Γραφή;

Περιγράφεται με τις εξής εκφράσεις: «αποχώρηση από τον κόσμο τούτο» (Β. Τιμ. 4:6), «πορεία προς τη οδό όλης της γης» (Ιησούς του Ναυή, 23:14), «πρόσθεση των αποθνησκόντων στους πατέρες τους» (Κριτές 2:10), «πρόσθεση του αποθνήσκοντος στο λαό του» (Δευτ. 32:50), «κατάλυση του επίγειου σκηνώματος» (Β Κορ. 5:1), «επιστροφή στη γη» (Εκκλ. 12:7), «ύπνος» (Ιωάν. 11:11), «παράδοση του πνεύματος» (Πράξεις 5:10), «απουσία από το σώμα και παρουσία μπροστά στον Κύριο» (Β Κορ. 5:8), «κοίμηση εν Χριστώ» (Α Θεσ. 4:14).

§5. Περί της μέλλουσας ζωής και της αθανασίας της ψυχής

16. Τι διδάσκει η Εκκλησία για τη μέλλουσα ζωή;

Η Εκκλησία διδάσκει, ότι υπάρχει μέλλουσα ζωή, αιώνια και ατελεύτητη. Για τη μέλλουσα ζωή μιλάει και η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη. Όλη η υπόθεση της Καινής Διαθήκης έχει να κάνει με τη μέλλουσα και αιώνια ζωή του ανθρώπου (Αποκ. 23:11, Ιώβ 19:26-27, Ψαλ. 26:9-11, 17:15, 29:14-15, 73:14, 16, Ησ. 25:8, 26:19, Ωσ. 13:11, Δαν. 12:1, 3, 13).

17. Πώς ονομάζει τη παρούσα ζωή η Αγία Γραφή;

Την ονομάζει προπαιδευτήριο της ψυχής, γιατί η ψυχή ήδη βλέπει αινιγματικά σαν μέσα σε καθρέπτη, όταν όμως απαλλαγεί από το σώμα θα βλέπει πρόσωπο προς πρόσωπο (Α Κορ. 13:10-13). Επίσης την ονομάζει πρόσκαιρη διαμονή, διότι «το πολίτευμα μας βρίσκεται στον ουρανό» (Φιλ. 3:20).

18. Πως ονομάζουν οι Πατέρες της Εκκλησίας την παρούσα ζωή με βάση την Αγία Γραφή;

Την ονομάζουν ξενοδοχείο, παροικία, αποδημία, στάδιο, και άλλα παρόμοια.

19. Τι λεει ο Απόστολος Παύλος για τα παθήματα του επίγειου βίου;

Λεει ότι «τα παθήματα του παρόντος καιρού δεν είναι ισάξια προς τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε μας» (Ρωμ. 8:18).

20. Που στηρίζεται η αθανασία της ψυχής;

Η αθανασία της ψυχής στηρίζεται 1) στη φωνή της συνείδησης, 2) στην έμφυτη έννοια της δικαιοσύνης, 3) στο θρησκευτικό συναίσθημα, 4) στον πόθο του μεγαλύτερου αγαθού, 5) στην έφεση προς την αιώνια ζωή, 6) στην αγάπη για το ωραίο, το καλό και το αληθινό, 7) στην ηθική τελειότητα και 8) στη θεία αποκάλυψη προς τον άνθρωπο. Επίσης στηρίζεται σε ιστορικές και φιλοσοφικές ενδείξεις.[2]

21. Τι είναι συνείδηση;

Συνείδηση είναι μια ενδόμυχη φωνή και έμφυτη γνώση του καλού και του κακού που διδάσκει στον άνθρωπο τη ηθική του υποχρέωση να τηρεί όσα υπαγορεύει ο έμφυτος νόμος που είναι γραμμένος στην καρδιά του, δηλ. στο πνεύμα του. Στη θνητή ψυχή δεν υπάρχει η ανάγκη να έχει συνείδηση. Γιατί ο λόγος είναι και μάταιος και άσκοπος.

22. Τι είναι δικαιοσύνη;

Δικαιοσύνη είναι η αναλλοίωτη φύση του θείου θελήματος που γίνεται γνωστό στον άνθρωπο από τον έμφυτο ηθικό νόμο. Στη θνητή ψυχή η γνώση του αναλλοίωτου θείου θελήματος είναι μάταια και άσκοπη.

23. Τι είναι θρησκευτικό συναίσθημα;

Θρησκευτικό συναίσθημα είναι η ενδιάθετη ορμή για τη λατρεία του Θεού και η αγάπη και αφοσίωση προς το Θεό.

24. Τι είναι ο πόθος του μεγαλύτερου αγαθού;

Ο πόθος του μεγαλύτερου αγαθού είναι η επικοινωνία με το Θεό και η ένωση μαζί του.

25. Τι είναι η έφεση προς την αιώνια ζωή;

Η έφεση προς την αιώνια ζωή είναι η μεταθανάτια προσωπική υπόσταση και επικοινωνία με το Θεό ως το μεγαλύτερο αγαθό το οποίο αγάπησε και πόθησε στην παρούσα ζωή.

26. Τι είναι η αγάπη για το ωραίο, το καλό και το αληθινό;

Η αγάπη για το ωραίο, το καλό και το αληθινό είναι η αγάπη για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του Θεού (τα ιδιώματα) και η απόκτησή τους ανάλογα με τις δυνατότητες του ανθρώπου.

27. Τι είναι η ηθική τελειότητα;

Η ηθική τελειότητα είναι η εξομοίωση με το Θεό.

28. Τι είναι η θεία αποκάλυψη;

Η θεία αποκάλυψη είναι ο λόγος του Θεού που πληροφορεί την ψυχή σχετικά με την αθανασία της.

29. Ποια είναι η ιστορική ένδειξη της αθανασίας της ψυχής;

Η ένδειξη αυτή είναι η καθολική μαρτυρία όλων των εθνών της γης για την αθανασία της ψυχής. Η ιστορία μας διδάσκει ότι όλα τα έθνη ανέκαθεν είχαν την ελπίδα ότι η ψυχή παραμένει αθάνατη μετά το θάνατο του ανθρώπου. Η μαρτυρία αυτή της ιστορίας, κατά την οποία οι άνθρωποι κάθε εποχής και κάθε τόπου σε όλα τα έθνη και σε κάθε πολιτισμό δέχονταν την ζωή μετά θάνατο αποτελεί ισχυρή απόδειξη της έμφυτης πληροφορίας στον άνθρωπο περί της αθανασίας της ψυχής του.

30. Ποια είναι η φιλοσοφική ένδειξη;

Η φιλοσοφική ένδειξη είναι η διαβεβαίωση για την αθανασία της ψυχής που παρέχουν τα επιχειρήματα των ανθρώπινων συλλογισμῶν.

31. Πόσα επιχειρήματα μας προσφέρει η φιλοσοφία για την αθανασία της ψυχής;

Η φιλοσοφία μας προσφέρει τρία επιχειρήματα: το μεταφυσικό, το τελεολογικό και το ηθικό.

32. Ποιο είναι το μεταφυσικό επιχείρημα;

Το μεταφυσικό επιχείρημα είναι η ένδειξη της αθανασίας της ψυχής που μας παρέχει η έρευνα των δυνατοτήτων και των χαρακτηριστικών ιδιοτήτων (ιδιωμάτων) της ψυχής. Δηλαδή, το ότι η ψυχή είναι απλή και το ότι η ουσία της είναι άϋλη είναι ενδεικτικά της αθανασίας της ψυχής. Επίσης, η αυτοσυνειδησία, το αυτεξούσιο, η ελεύθερη διανόηση, είναι δυνατότητες που μαρτυρούν ότι η ψυχή ανήκει στον πνευματικό κόσμο. Το ίδιο ισχύει και με την τάση της ψυχής να προσεγγίζει το απειροτέλειο, διότι μαρτυρεί ότι η ψυχή του ανθρώπου ζει και μετά θάνατον, δηλαδή και μετά από τον χωρισμό της από το σώμα.

33. Ποιο είναι το τελεολογικό επιχείρημα;

Το τελεολογικό επιχείρημα είναι το συμπέρασμα που βγαίνει από το επιζητούμενο τέλος (δηλ. το σκοπό) αυτών των ιδιοτήτων και δυνάμεων της ψυχής. Εάν ο άνθρωπος είχε θνητή ψυχή τότε ποιος είναι ο σκοπός όλων αυτών των ιδιοτήτων, δυνάμεων και διαθέσεων της ψυχής του; Το πρόβλημα αυτό επιλύεται μόνο με την παραδοχή της αθανασίας της ψυχής. Χωρίς αυτήν τα φαινόμενα της ζωής του ανθρώπου είναι ένα άλυτο αίνιγμα, και ο αγώνας είναι αγώνας χωρίς νίκη και σπουδή χωρίς τέλος.

34. Ποιο είναι το ηθικό επιχείρημα;

Το ηθικό επιχείρημα είναι το πόρισμα που εξάγεται από τον ηθικό βίο του ανθρώπου.

35. Με ποιο συλλογισμό οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι η ψυχή είναι αθάνατη;

Οδηγούμαστε στο συμπέρασμα αυτό με τον εξής συλλογισμό: Η ψυχή ποθεί και ζητάει το αγαθό για να εκπληρωθεί η μακαριότητά της. Στον παρόντα όμως κόσμο η μακαριότητα είναι τελείως αδύνατη. Επειδή όμως ο πόθος του απώτερου αγαθού εκφράζει και τη δυνατότητα εκπλήρωσής του, έπεται, ότι η ψυχή θα επιτύχει το απώτερο αγαθό μετά τη λήξη της παρούσας ζωής στην αιώνια ζωή, όπου υπάρχει το απώτερο αγαθό και η απόλυτη μακαριότητα. Σε αυτό το συμπέρασμα καταλήγουμε και με την ηθική τελειότητα στην οποία προσπαθεί να φθάσει η ψυχή. Η ηθική τελείωση εκφράζει πρόοδο προς την απόλυτη τελείωση, αλλά η απόλυτη τελείωση βρίσκεται στην απόλυτη ζωή, και συνεπώς η τελείωση οδηγεί στην απόλυτη ζωή, δηλ. στην αθανασία.

§6. Περί της καταστάσεως της ψυχής μετά θάνατον

36. Που πηγαίνουν οι ψυχές μετά θάνατον;

Οι ψυχές μεταβαίνουν μετά θάνατον σε μια κατάσταση που ονομάζεται μέση κατάσταση, που θα διαρκέσει μέχρι την τελική Κρίση κατά την Δευτέρα Παρουσία του Χριστού.[3] Στη μέση αυτή κατάσταση οι ψυχές των δικαίων απολαμβάνουν προκαταβολικά κάποια μακαριότητα, ενώ οι ψυχές των αμαρτωλών υφίστανται ποινές ανάλογες με τις αμαρτίες τους. Κατά τον Ωριγένη οι ψυχές που βρίσκονται στη μέση κατάσταση καθαρίζονται με κάποιο πνευματικό πυρ. Η διδασκαλία αυτή για το καθαρτήριο πυρ διαδόθηκε από τον Αυγουστίνο στη Δυτική Εκκλησία και ανυψώθηκε σε δόγμα πίστεως από τον πάπα Γρηγόριο το Μέγα. Στην Ανατολική Εκκλησία ποτέ δεν αναγνωρίστηκε η διδασκαλία αυτή του καθαρτήριου πυρός.

37. Τι λεει η Αγία Γραφή για τη μέση κατάσταση των ψυχών;

Η Παλαιά Διαθήκη χρησιμοποιεί τη λέξη Σεώλ (Sheol) για να περιγράψει γενικά και αόριστα την κατάσταση των κεκοιμημένων, των αγαθών και των πονηρών, δηλ. την περίοδο από το θάνατό μέχρι την ανάστασή τους. Η λέξη αυτή αντιστοιχεί στην ελληνική λέξη Άδης (Ωσηέ 13:14), που δηλώνει κατάσταση γνόφου και κατήφειας και τοποθετείται στα κατώτατα μέρη της γης (Δευτ. 32:22, Αμώς 9:2). Χρησιμοποιείται αντί του τάφου που δέχεται το σώμα μετά θάνατον (Γεν. 37:35, Ιώβ 14:13), αλλά κυρίως για να εκφράσει το τόπο που δέχεται τα πνεύματα όσων πεθαίνουν χωρίς να γίνεται ρητή αναφορά σε διαίρεση μεταξύ δικαίων και πονηρών. Όσον αφορά στους αγαθούς η διαμονή τους στη Σεώλ θεωρείτο μόνον σαν κάποια μέση κατάσταση μεταξύ θανάτου και της ευδαιμονίας της ανάστασης (Ψαλμ. 49:15, Παρ. 9:18, Ησ. 38:10).

---

[1] Περισσότερα για τη ψυχή διαλαμβάνονται στα συγγράμματα του Αγίου Νεκταρίου, «Υποτυπώσεις περί ανθρώπου», όπου δίδονται εξηγήσεις για την ψυχή και το πνεύμα αλλά και για την αθανασία της ψυχής· επίσης και στη μελέτη του «Περί των Ιερών Μνημοσύνων».

[2] Την αθανασία της ψυχής την κηρύττει η Γραφή, είτε έμμεσα (Γεν. 25:8, 35:29, 49:29, 47:4, Εβρ. 11:13-16 κτλ), είτε άμεσα (Εκκλ. 12:17, Ψαλμ. 3:1, 4:7, 5:15, Ματθ. 10:28, Ιωάν. 12:25, Λουκ. 16:22-23, 23:43, Κορ. 5:1, Εβρ. 13:14, Φιλ. 3:20), αλλά και οι Πατέρες της Εκκλησίας (Ιουστίνος, Προς Διόγνητον 6, Απολ. Α, 17, 18, 63, Περί Αναστάσεως νεκρών 11:13, Αθηναγόρας Πρεσβεία 27, Ειρηναίος Haer. II,34, V,13 Κλήμης, Στρωματείς 5:14, Ευσέβιος, Απόδειξις 3:5, Προπαρασκευή 1:4, Επιφάνιος Αιρέσεις 44:36, Διατ. Αποστόλων 6:11).

[3] Ο `Ορος 18 της Συνόδου των Ιεροσολύμων λέγει τα εξής: Πιστεύουμε ότι οι ψυχές των κεκοιμημένων βρίσκονται ή σε άνεση ή σε οδύνη, ανάλογα με το τι πράξανε· γιατί μόλις χωριστούν από τα σώματά τους, αμέσως εισέρχονται ή σε κατάσταση ευφροσύνης ή λύπης και στεναγμών, ομολογουμένως όμως όχι σε τέλεια απόλαυση ή κατάκριση. Ύστερα βέβαια από την Κοινή Ανάσταση, όταν η ψυχή θα ενωθεί και πάλι με σώμα, ανάλογα με το αν πολιτεύτηκε με καλοσύνη ή πονηρία θα απολαύει η κάθε μια ψυχή την τελειότητα ή της απόλαυσης ή της κατάκρισης όπως είναι φανερό. Εκείνοι που έφθειραν τον εαυτό τους με θανάσιμα πλημμελήματα και δεν έφυγαν από τη ζωή αυτή σε κατάσταση απόγνωσης, αλλά μετανόησαν ενώ ήσαν ακόμη στο σωματικό βίο, χωρίς όμως να πράξουν κανένα καρπό μετάνοιας (δηλ. να χύσουν δάκρυα, να γονυπετήσουν, να συντριβούν με πλήρη συναίσθηση σε προσευχές, και να δείξουν έμπρακτα την αγάπη τους προς το Θεό και τον πλησίον), αυτοί και οι ψυχές τους θα απέλθουν στον Άδη και θα υπομείνουν την ποινή που ταιριάζει στα αμαρτήματα που έπραξαν. Οι ψυχές όμως αυτές θα έχουν την συναίσθηση της απαλλαγής τους από την κατάσταση αυτή. Θα ελευθερωθούν από την άπειρη αγαθότητα του Θεού, δια μέσου των ευχών των ιερέων, τις οποίες προκαλούν οι συγγενείς του καθ’ ενός που έχει αποδημήσει από την παρούσα ζωή. Ιδιαίτερα μεγάλη είναι η δύναμη της αναίμακτης Θυσίας, την οποία ιδιαίτερα προσφέρει ο καθένας μας για τους συγγενείς του και καθημερινά για όλους από κοινού η Καθολική και Αποστολική Εκκλησία. Και φυσικά γνωρίζουμε ότι ο καιρός της απαλλαγής για τον κάθε κεκοιμημένο είναι άγνωστος σε μας. Γνωρίζουμε λοιπόν και πιστεύουμε και δεν έχουμε αμφιβολία ότι ελευθερώνονται οι ψυχές αυτές από τα δεινά πριν γίνει η ανάσταση και η τελική κρίση. (Έκθεσις Ορθοδόξου Πίστεως της εν Ιερουσαλήμ τοπικής Συνόδου εν έτει 1672. Βλ. Γράμματα Αγιωτάτων Πατριαρχών)

CHAPTER VI

ON THE SOUL OF MAN

§1. On the Soul in general

1. What is it that we call “human soul”?

We call human soul the human spirit which was created by the divine breath and entered the human body and enlivened it. This soul was made in the image and likeness of God, that is, rational and mindful (i.e. endowed with the power of reason and mind) in order to lead with purposefully and freely the operations of the body.

2. What are the properties of the soul?

The properties of the soul are its capacities to think, to decide, to desire, to imagine, to be disposed, favorably or unfavorably, to be self-conscious and to be conscious of what is good, just, true, beautiful, etc.

3. Does the soul have a form (or species)?

No. it does not; because it is bodiless. St. John Damascene says the following: “The soul, then, is a loving being (ousia), simple (i.e. not composite) and bodiless, immortal, rational and mindful, shapeless, united with a body which she uses like an instrument and to which she gives life, growth, sensation and birth. She has a mind which is not separate from it, but her purest part, because like the eye in the body so is the mind in the soul. The soul is also self-determined (free), charming and energetic, mutable by its own will because she is created. All these belong to the soul by nature and she owes them to the grace of her Creator, on which she depends as to her being, and to her nature which she received” (Damascene, Exposition of the Orthodox Faith II,26).

St. Basil the Great says this about the soul: “The soul has neither color, nor shape, nor is she encompassed by some bodily characteristic, but becomes known from her energies.

4. Why is the spirit that was created by the divine breath called soul?

It is called so because from the moment when she entered the body she performs the operation of a soul. So, as long as she remains in the body she is called soul, but when she is delivered from the body she is called spirit. Consequently soul and spirit is one and the same thing. Theophylaktos of Bulgaria says, “psychical is that which we have in the present life; spiritual is that which we shall have in the life to come; the same existence will be spiritual, i.e. immortal (Commentary on I Corinthians 15:14). Chrysostom says this: “It was by the divine breath that she received her existence from God; as Scripture says, God breathed into his (Adam’s) face a breath of life”. That breathing, then, granted enlivening energy to him who was made from the earth and that indeed constituted the essence of the soul” (Homily on Genesis, 12).

5. Was the soul created mortal or immortal?

The soul was created immortal; that is, in order to live eternally. This is why Scripture says: “The earth will return to the earth, as it was in the beginning, and the spirit will return to God, who gave it (Ecclesiastes 12:7); and “do not be afraid from those who kill the body, but cannot injure the soul” (Matthew 10:28).[1]

6. Was the divine breathing a part of the divine essence?

No, it was not. Origen says, that “even though we say that the soul is immortal by definition, this does not mean that she is coessential (homoousios) with the divine nature.” The Manichaeans believed, that the soul is a part of the divine nature (Photios, Myriobiblos cod. 17).

§2. About the first dwelling place of man

and about the first commandment that was given to him.

7. What does Holy Scripture teach about man’s first dwelling?

Holy Scripture teaches that “God planted a Paradise in Eden, in the East, and placed there the man he had created. God, also made the earth to produce every kind of tree that good in appearance and good to eat and placed in the center of Paradise the tree of life and the tree of the knowledge of good and evil” (Gen. 2:9).

8. What commandment did God give to Adam when he placed him in Paradise?

God gave Adam the following commandment: “From every tree in Paradise you can cut and eat. But from the tree of the knowledge of good and evil you shall not eat, because on the day you eat from it you shall die by death” (Gen. 2:10).

§2. About man’s fall and his expulsion from Paradise

9. Did Adam and Eve keep God’s commandment?

No. They did not. Because they were deceived by the snake, through which the devil spoke, and so they transgressed God’s commandment and ate from the prohibited fruit.

10. Whom did the snake deceive?

The snake deceive Eve, who was the first to eat and then she gave the fruit to her man, repeating to him the words of the snake and explaining to him the beauty of the fruit.

11. What happened after the transgression of the commandment?

After the transgression of the divine commandment the protoplasts lost their innocence and became sinners and mortal, in accordance with the divine warning. So sin through the protoplasts sin entered into the world and through sin, death, and so death was transmitted to all human beings and on account of this all human beings sinned” (Rom. 5:12).

12. What happened after the sin of the protoplasts?

God had pity on the human race and did not condemn it into eternal psychic death. Neither did he leaven it without the light of hope, but promised to send it a Savior and deliverer. In Genesis we read what God said to the devil: “I will place an enmity between you and the woman; between your seed and her seed; he will break your head and you will break his heel” (Gen. 3:15).

13. What is death?

Death is the disbanding of the bond that unites body to soul; it is the dissolution of the body into its constitutive elements and the entry of the soul into that special condition which was ordained for it by its Creator and Judge.

14. How does Holy Scripture express the separation of soul from body?

It expresses it as follows: “the soil will return to the Earth, as it was before, and the spirit will return to God who gave it” (Eccl. 12:7).

15. What expressions does Holy Scripture use to describe death?

It describes it by means of the following expressions: “departure from this world” (II Tim. 4:6), “stepping into the way of the whole earth” (Joshua 23:14), “having those who die added to their fathers” (Judges 2:10), “having the one who dies added to one’s people” (Deut. 32:50), “abolition of the earthly tabernacle” (II Cor. 5:1), “returning to the earth” (Eccl. 12:7), “sleeping” (John 11:11), “delivering the spirit” (Acts 5:10), “being absent from the body and present before the Lord” (II Cor. 5:8), “falling asleep in Christ” (I Thess. 4:14).

§2. About the future life and the immortality of the soul

16. What does Scripture teach about the future life?

The Church teaches that there is a future life, eternal and endless. For the future life we read both in the Old and the New Testament. The whole subject-matter of the New Testament has to do with the future life and man’s eternal life (Rev. 23:11), Job 19:26-27), Ps. 26:9-11, 17:15, 29:14-15, 73:14 and 16, Is. 25:8, 26:19, Hos. 13:11, Dan. 12:1, 3 and 13).

17. What is the present life called in Holy Scripture?

The present life is called a training foreground of the soul, because the soul already sees enigmatically as through a mirror, but when she is delivered from the body will see face to face (I Cor. 13:10-13). It is also called a temporary residence, because ‘our citizenship is in heaven” (Phil. 3:20).

18. How do the Fathers of the Church call the present life on the basis of Holy Scripture?

They call it inn, temporary residence, emigration, stage, and such like.

19. What does the Apostle Paul say about the sufferings of the present life?

It says that the sufferings of the present time are not of equal worth with the future glory which is going to be revealed to us” (Rom. 8:18).

20. Where does the immortality of the soul rest?

The immortality of the soul rests on the following: 1) the voice of conscience, 2) the innate sense of righteousness, 3) the religious feeling, 4) the yearning for the greater good, 5), the yearning for eternal life, 6) the love for what is beautiful, good and true, 7) moral perfection, 8) the divine revelation granted to man. It also rests on historical and philosophical indications.[2]

21. What is conscience?

Conscience is the inherent voice and implanted knowledge of good and evil which teaches the human beings to be ethically responsible, to keep whatever the law implanted in their human heart, i.e. in their spirit, dictates. A mortal soul does not need to have a conscience; because reason is both pointless and purposeless.

22. What is righteousness?

Righteousness is the unalterable nature of the divine will which is made known to man through the moral law that is innate in him. In a mortal soul the knowledge of the unalterable divine will is pointless and purposeless.

23. What is the religious feeling?

The religious feeling is an innate impulse of worshiping God and of love and dedication to him.

24. What is the yearning for the greater good?

The yearning for the greater good has to do with communicating with God and being united with him.

25. What is the yearning for eternal life?

The yearning for eternal life is the postmortem personal existence and communion with God as the greatest good which the soul loved and yearned for in the present life.

26. What is the love for what is beautiful, good and true?

The love for what is beautiful, good and true is the love of God’s special characteristics (properties) and the possession of them to the measure that is possible for the human being.

27. What is moral perfection?

Moral perfection is the soul’s assimilation with God.

28. What is divine revelation?

Divine revelation is the word of God which informs the soul regarding her immortality.

29. What is the historical indication regarding the immortality of the soul?

This indication is the universal witness of all the nations of the earth to the immortality of the soul. Our history teaches that all the nations have always entertained the hops that the soul remains immortal after death. This witness of history, according to which all human beings of every epoch and every place in all nations and in every civilization accept the notion of life after death constitutes a powerful indication of the implanted knowledge in man regarding the immortality of his soul.

30. What is the philosophical indication?

The philosophical indication is the confirmation that the arguments of human reflection supply concerning the immortality of the soul.

31. How many arguments does philosophy supply regarding the immortality of the soul?

Philosophy supplies three arguments: the metaphysical, the teleological and the ethical.

32. What is the metaphysical argument?

The metaphysical argument is the indication of the immortality of the soul which is supplied by the investigation of the possibilities and the characteristic properties of the soul. In other words, the fact that the soul is simple and that its being (ousia) is immaterial are indicative of the immortality of the soul. Also, self-consciousness, self-determination, free thought are possibilities which bear witness to the fact that the soul belongs to the spiritual world. The same also applies to the tendency of the soul to approach absolute perfection, because it bears witness to the fact that the soul of man goes on living after death, that is, after her separation from the body.

33. What is the teleological argument?

The teleological argument is the conclusion that is drawn from the end that is sought (i.e. the purpose) of these properties and powers of the soul. If man had a mortal soul then, what would be the purpose of all those properties, powers and dispositions of his soul? This problem is solved only by accepting the immortality of the soul. Without this, the phenomena of human life constitute an unsolvable enigma and human struggle is a struggle without victory and a study without purpose.

34. What is the moral argument?

The moral argument is the deduction that is drawn from the morality of human life.

35. What is the reflection whereby we conclude that the soul is immortal?

We are led to this conclusion by means of the following reflection: The soul yearns and seeks the good in order to fulfill her blessedness. In the present world, however, blessedness is completely impossible. Nevertheless, since the yearning for the ultimate good expressed the possibility of its fulfillment, it follows, that the soul will achieve this ultimate good after the termination of the present life, in the life of eternity, where there is both the ultimate good and the absolute blessedness. This conclusion is drawn by means of the moral perfection which the soul tries to reach. Moral perfection expressed the progress towards absolute perfection, but absolute perfection is found in absolute life, and consequently perfection leads to absolute life, namely, to immortality.

§2. About the condition of the soul after death

36. Where do the souls go after death?

The souls are transposed after death to a condition which is known as intermediate condition, which will last until the final Judgment at the Second Coming of the Christ.[3] In this intermediate condition the souls of the just enjoy a foretaste of blessedness, while the souls of the sinners suffer penalties commensurate to their sins. According to Origen the souls that exist in the intermediate condition are purified by some sort of spiritual purgatorial fire. This teaching on purgatorial fire was disseminated in the Western Church by Augustine and was elevated to a dogma by Gregory the Great. In the Eastern Church the doctrine of purgatory was never recognized as orthodox.

37. What does Scripture say concerning the intermediate condition of the souls?

The Old Testament uses the word Sheol in order to describe in a general and vague way the conditions of the souls that fall asleep, both the good and the evil ones, that is the period from their death to their resurrection. This word corresponds to the Greek word Hades (Cf. Hosea 13:14), which denotes a condition of dark cloud and gloom and is located in the lowest parts of the earth (Deut. 32:22, Amos 9:2). It is used instead of the tomb for the body after death (Gen. 37:35, Job 14:13), but mainly in order to express the place which receives the spirits of those who die, without referring to a distinction between the just and the evil-doers. As regards the good ones, their residence in Sheol was considered to be only a intermediate condition between death and the bliss of the resurrection (Ps. 49:15, Prov. 9:18, Is. 38:10).

---

[1] More about the soul is found in St. Nektarios’ writing “Basics On Man,” where he supplies many details concerning the soul, the spirit and the immortality of the soul, and in his study “Concerning sacred Memorial Services.”

[2] The immortality of the soul is declared in Scripture, either indirectly (Gen. 25:8, 35:29, 49:29, 47:4, Hebr. 11:13-16, etc.), or directly (Eccl. 12:17, Ps. 3:1, 4:7, 5:15, Matth. 10:28, John 12:25, Luke 16:22-23, 23:43, Cor. 5:1, Hebr. 13:14, Phil. 3:20), but also by the Fathers of the Church (Justin, To Diognetos 6, Apology I, 17,18, and 63, On the Resurrection of the Dead 11:13, Athenagoras, Embassy 27, Irenaeus Haer. II,34, V,13, Clement, Stromateis 5:14, Eusebius, Apodeixis 3:5, Proparaskeué 1:4, Epiphanius Haer. 44:36, Apost. Constitutions 6:11).

[3] The Definition of the Synod of Jerusalem says the following: We believe that the souls of those that have fallen asleep are in repose or in torment, depending on their actions; because as soon as they are separated from their bodies, they immediately enter into a condition of joy or sorrow and sighs, although they are admittedly not in perfect bliss or condemnation. After the general resurrection, however, when the soul will be reunited with the body, depending on whether it behaved with goodness or evil disposition, every soul will obviously receive the completion of bliss or condemnation. Those who corrupted themselves with mortal sins and did not leave this life in a condition of desperation, but repented while they were still in the life of the body, without however, producing any fruit of repentance (i.e. shedding tears, bowing the knee in prayer, grieving with full consciousness and showing their love toward God and neighbor in deeds), they will go with their souls to Hades and will receive the punishment that befits the sins they committed. These souls, however, will have the sense of their deliverance from this condition. They will be delivered by the infinite goodness of God, through the prayers of the priests, which are requested by the relatives of those who have departed from this life. Especially potent is the bloodless Sacrifice, which is offered by each of us for his relatives and daily by the Catholic and Apostolic Church. Naturally, we know that the time of the acquittal of each one that has fallen asleep is unknown to us. We only know, then, and believe and have no doubt at all that these souls will be delivered from the torments before the resurrection and the final judgment (Exposition of the Orthodox Faith of the Local Synod of Jerusalem in 1672, See Letters of the Most Holy Patriarchs).