Πολλές φορές συζήτησα με τον εαυτό μου για ποιο λόγο οι πατέρες μας θέσπισαν να βγαίνουμε σήμερα έξω από την πόλη και εκεί να

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΟ «ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟ» ΓΙΑ ΤΟΝ «ΣΤΑΥΡΟ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ»

ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ

(PG 49, 393-398)

Νεοελληνική απόδοση

Πρωτοπρεσβυτέρου Γεωργίου Δ. Δράγα, δθ δφ

Α. Η ΓΙΟΡΤΗ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ

1) Γιατί γινόταν η Γιορτή του Σταυρού σε Κοιμητήριο έξω από την πόλη; Πολλές φορές συζήτησα με τον εαυτό μου για ποιο λόγο οι πατέρες μας θέσπισαν να βγαίνουμε σήμερα έξω από την πόλη και εκεί να εκκλησιαζόμαστε παραβλέποντας τους ναούς της πόλης· γιατί δεν ήταν έτσι απλά, ή επειδή έτσι το θέλησαν να το κάνουν. Γι αυτό αναζήτησα να βρω την αιτία, και βρήκα με τη χάρη του Θεού ότι ήταν και δίκαιη και εύλογη, αλλά και πρέπουσα για την παρούσα Γιορτή. Ποια λοιπόν είναι η αιτία; Το ότι κάνουμε ανάμνηση του Σταυρού· και το ότι σταυρώθηκε έξω από την πόλη Εκείνος που σταυρώθηκε. Διότι, όπως λέγεται, τα πρόβατα ακολουθούν τον Ποιμένα· ή όπου είναι ο Βασιλιάς εκεί είναι και οι στρατιώτες· και «όπου το σώμα εκεί και οι αετοί» (Ματθ. 24:28). Γι αυτό λοιπόν γίνεται έξω από την πόλη· και μάλιστα πρέπει πρώτα να αποδείξουμε ότι γι αυτό το λόγο γίνεται από τις θείες Γραφές.

2) Τι λένε οι Γραφές για τη σταύρωση του Ιησού έξω από την πόλη: Για να μη νομίζετε, λοιπόν, ότι αυτό είναι δική μου σκέψη θα σας φέρω τον Παύλο σαν μάρτυρα. Τι λοιπόν λεει εκείνος για τις θυσίες; «Τα σώματα των ζώων, των οποίων το αίμα προσφέρεται από τον Αρχιερέα στα Άγια των Αγίων για τις αμαρτίες, κατακαίονται έξω από την παρεμβολή (το στρατόπεδο)» (Εβρ. 13:11). Γι αυτό και ο Ιησούς, για να αγιάσει με το δικό Του το αίμα το λαό, έπαθε έξω από την πόλη. Κατά συνέπεια ας βγαίνουμε έξω από την παρεμβολή για να μεταφέρουμε επάνω μας τον ονειδισμό Του. Έτσι είπε ή μάλλον διάταξε ο Παύλος· εμείς υπακούσαμε και εξήλθαμε. Γι αυτό λοιπόν, γίνεται η σύναξή μας έξω από την πόλη.

3) Γιατί στο Κοιμητήριο; Γιατί όμως σε τούτο το μαρτύριο και όχι σε κάποιο άλλο καθόρισαν οι πατέρες να κάνουμε τη σύναξή μας; Επειδή εδώ κείται ένα πλήθος από νεκρούς, και επειδή σήμερα κατέβηκε ο Ιησούς προς τους νεκρούς γι αυτό κάνουμε εδώ τη σύναξή μας. Γι αυτό και ο τόπος αυτός λέγεται Κοιμητήριο, για να μάθεις ότι εκείνοι πού έφθασαν στο τέλος της ζωής τους και είναι θαμμένοι εδώ δεν έχουν πεθάνει, αλλά κοιμούνται και αναπαύονται.

4) Ο θάνατος υπήρχε προ Χριστού: Προτού να γίνει η παρουσία του Χριστού ο θάνατος ονομαζόταν θάνατος. «Την Ημέρα κατά την οποία θα φάγετε από το δένδρο», λεει, «θα πεθάνετε με θάνατο» (Γεν. 2:17)· και πάλι «Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει» (Ιεζ. 18:20)· και ο Δαβίδ, «Ο θάνατος αμαρτωλών πονηρός» (Ψαλ. 33:22 )· και πάλι «Τίμιος ενώπιον του Κυρίου ο θάνατος των οσίων Αυτού» (Ψαλ. 115:15)· και ο Ιώβ, «ο θάνατος για το άνδρα ανάπαυση» (Ιώβ 3:23 και 17:16). Δεν ονομαζόταν μόνο θάνατος, αλλά και Άδης. Άκουσε τι λεει ο Δαβίδ, «Ο Θεός όμως θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του Άδη, όταν θα με αναλάβει» (Ψαλ. 48:16)· και ο Ιακώβ, «και θα κρημνίσετε καταλυπημένο το γήρας μου στον Άδη» (Γεν. 42:38). Αυτά τα ονόματα είχε το τέλος του ανθρώπου πριν έλθει ο Χριστός.

5) Ο Χριστός μετάτρεψε το θάνατο σε ύπνο ή κοίμηση (ανάπαυση): Όμως, επειδή ήρθε ο Χριστός, και πέθανε για χάρη της ζωής του κόσμου, ο θάνατος δεν ονομάζεται τώρα πια θάνατος, αλλά «ύπνος» και «κοίμηση». Το ότι λέγεται «κοίμηση» φαίνεται από όσα είπε ο Χριστός: «Ο Λάζαρος ο φίλος μας κοιμήθηκε» (Ιωάν. 11:11). Δεν είπε «πέθανε», αν και είχε πεθάνει. Και για να μάθεις ότι η λέξη «κοίμηση» ήταν παράξενη, πρόσεξε πως ακούστηκε αυτό στους μαθητές που θορυβήθηκαν και είπαν: «Κύριε, αν κοιμάται τότε θα σωθεί» (Ιωάν. 11:12)· το οποίο σημαίνει ότι δεν κατάλαβαν τι τους είπε. Και πάλι ο Παύλος: «Άρα χάθηκαν όσοι κοιμήθηκαν» (Α Κορ. 15:18); Και σε κάποιους άλλους: «Εμείς που ζούμε δεν θα προφθάσουμε όσους έχουν κοιμηθεί» (Α Θεσ. 4:14), δηλ. όσους έχουν αποθάνει. Και πάλι κάπου αλλού: «Σήκω επάνω εσύ που αναπαύεσαι» (Εφ. 5:14)! Και για να δείξει ότι αναφερόταν σε νεκρό πρόσωπο, πρόσθεσε: «και ανάστα εκ των νεκρών». Βλέπεις λοιπόν ότι παντού ο θάνατος ονομάζεται ύπνος. Γι αυτό και ο σχετικός τόπος λέγεται «Κοιμητήριο».

6) Η σωστή συμπεριφορά στην ταφή αγαπητού μας προσώπου: Όταν λοιπόν φέρνεις στο κοιμητήριο κάποιο νεκρό, να μη ταλαιπωρείς με θρήνο τον εαυτό σου· γιατί δεν τον φέρνεις στο θάνατο αλλά στον ύπνο (στην ανάπαυση). Αυτό και μόνο το όνομα είναι ικανό να σε παρηγορήσει στην συμφορά σου. Μάθε που πας· σε Κοιμητήριο! Και πότε τον φέρνεις· μετά το θάνατο του Χριστού, οπότε τα νεύρα του θανάτου είναι κομμένα. Ώστε λοιπόν και από τον τόπο και από τον καιρό μπορείς να αντλήσεις μεγάλη παρηγοριά. Μάλιστα τα λόγια αυτά αρμόζουν ιδιαίτερα στις γυναίκες επειδή είναι στη φύση τους να συμπάσχουν και ευκολότερα να πέφτουν σε αθυμία. Αλλά το φάρμακο της αθυμίας, δηλ. το όνομα του τόπου, είναι δραστικό αποτελεσματικά. Γι αυτό και γίνεται εδώ η σύναξη.

Β. Η ΝΙΚΗ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ

1) Ο Χριστός σύντριψε με τη σταύρωσή Του τις πύλες του Άδη. Σήμερα όμως ο Δεσπότης ημών κατέβηκε στον Άδη. Σήμερα σύντριψε τις χάλκινες πύλες. Σήμερα διαμέλισε τους σιδερένιους μοχλούς. Πρόσεξε την ακρίβεια της λέξης. Δεν είπε ότι άνοιξε τις χάλκινες πύλες, αλλά ότι τις σύντριψε (Ψαλ. 106:16 και Ησ. 45:2), έτσι ώστε να αχρηστέψει το δεσμωτήριο (φυλακή). Δεν αφαίρεσε τους μοχλούς, αλλά τους διαμέλισε, ώστε να αποδυναμώσει τη φυλακή. Όπου δεν υπάρχει ούτε πύλη, ούτε μοχλός, και αν εισέλθει κανείς δεν γίνεται κρατούμενος. Όταν λοιπόν συντρίψει ο Χριστός κάτι, ποιος άλλος μπορεί να το επιδιορθώσει; Γιατί ο,τιδήποτε ο Θεός ανατρέψει, ποιος μπορεί να το αποκαταστήσει; Όταν οι βασιλιάδες θέλουν να απελευθερώσουν τους φυλακισμένους και στέλνουν επιστολές, δεν κάνουν το ίδιο. Αφήνουν και τις πύλες και τους φρουρούς για να δείξουν ότι θα υπάρξει και πάλι ανάγκη να εισέλθει κανείς εκεί, είτε από εκείνους που απελευθέρωσαν είτε από κάποιους άλλους που θα εισέλθουν αντί γι αυτούς. Ο Χριστός όμως δεν έκανε έτσι. Επειδή ήθελε να δείξει ότι ο θάνατος βρήκε το τέλος του σύντριψε τις πύλες του τις χάλκινες.

2) Τι σημαίνουν οι χάλκινες πύλες και οι σιδερένιοι μοχλοί; Τις ονόμασε χάλκινες, όχι διότι ήσαν κατασκευασμένες από χαλκό, αλλά για να δηλώσει την σκληρότητα και αναγκαιότητα του θανάτου. Και για να μάθεις ότι ο χαλκός και ο σίδηρος δηλώνουν κάτι που είναι άκαμπτο και ανένδοτο, άκουσε τι λεει προς κάποιον απερίσκεπτο. «Το νεύρο σου είναι σιδερένιο και ο τράχηλός σου και το μέτωπό σου χάλκινα» (Ησ. 48:4). Δεν το είπε αυτό επειδή είχε σιδερένιο νεύρο, ούτε επειδή το μέτωπό του ήταν χάλκινο. Το είπε επειδή είχε όψη αμείλικτη, αδιάντροπη και σκληρή. Θέλεις να μάθεις πως ήταν αμείλικτος και ανένδοτος και ανυποχώρητος; Για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα κανένας από αυτούς που αιχμαλώτισε δεν έπεισε το θάνατο να τον αφήσει ελεύθερο, μέχρις ότου τον ανάγκασε ο Δεσπότης των Αγγέλων όταν κατέβηκε εκεί.

3) Τι ακριβώς έκανε ο Χριστός όταν κατέβηκε στον Άδη: Πρώτα έδεσε τον ισχυρό, και ύστερα του αφαίρεσε τα πολύτιμα σκεύη. Γι αυτό μιλάει για «θησαυρούς σκοτεινούς και αόρατους» (Ησ. 45:3). Αν και αυτό που λέγεται είναι ένα, εντούτοις αυτό που εννοείται είναι διπλό. Γιατί υπάρχουν πρώτα-πρώτα οι σκοτεινοί χώροι, που μπορούν να γίνουν ορατοί, όταν εισέρχεται σε αυτούς λυχνάρι και φως. Ο χώρος του Άδη ήταν ο πιο σκοτεινός και άχαρις, και ποτέ δεν είχε δεχθεί μέσα του τη φύση του φωτός! Γι αυτό μίλησε για «σκοτεινούς και αόρατους θησαυρούς». Ήταν πράγματι σκοτεινοί μέχρις ότου κατέβηκε εκεί ο Ήλιος της δικαιοσύνης, και έλαμψε σαν αστραπή, και μετάτρεψε τον Άδη σε Ουρανό. Διότι όπου είναι ο Χριστός, εκεί είναι και ο ουρανός. Έπειτα ονόμασε τον Άδη «σκοτεινούς θησαυρούς», απλούστατα γιατί πράγματι υπήρχε εκεί πολύς πλούτος. Διότι ολόκληρη η φύση των ἀνθρώπων αποτελεί πλούτο του Θεού. Αυτό μας το διαδηλώνει ο Παύλος, όταν λεει: ότι «ο Κύριος γίνεται πλούτος σε όλους και ιδιαίτερα για όλους που Τον επικαλούνται» (Ρωμ. 10:12).

4) Τι έκανε ο Χριστός στο διάβολο και στο θάνατο: Όπως λοιπόν ένας βασιλιάς που βρίσκει κάποιο λήσταρχο να τρέχει στις πόλεις και να αρπάζει από παντού, να κοιμάται στις σπηλιές και να αποθηκεύει εκεί τον πλούτο, δένει το λήσταρχο και τον παραδίδει στην κόλαση ενώ μεταφέρει το θησαυρό του στα βασιλικά ταμεία· έτσι έκανε και ο Χριστός με το θάνατό Του· έδεσε το λήσταρχο και τον δεσμοφύλακα, δηλ. το διάβολο και το θάνατο, και μετάφερε στα βασιλικά δώματα ολόκληρο το θησαυρό του, δηλ. το γένος των ανθρώπων. Αυτό τονίζει ο Παύλος όταν λεει: «Μας λύτρωσε από την εξουσία του σκότους, και μας μετάφερε στη βασιλεία της αγάπης του» (Κολ. 1:13). Και το πιο θαυμαστό είναι το ότι ο ίδιος ο βασιλιάς παρουσιάστηκε· αν και κανένας βασιλιάς δεν συγκαταβαίνει ποτέ να πράξει κάτι τέτοιο, αλλά με τους υπηρέτες ελευθερώνει τους δέσμιους. Εδώ όμως τα πράγματα δεν έχουν έτσι, διότι ο ίδιος ο βασιλιάς ήρθε στους φυλακισμένους, και δεν δίστασε από ντροπή να εισέλθει στη φυλακή και στους φυλακισμένους. Γιατί δεν αισθάνεται ντροπή γι αυτόν που έπλασε. Έσπασε λοιπόν τις θύρες και σύντριψε τους μοχλούς, παρουσιάστηκε στον Άδη, και μετάτρεψε ολόκληρη τη φυλακή του σε έρημο, και αφού έδεσε το δεσμοφύλακα, ξαναγύρισε κοντά μας. Ο τύραννος έγινε αιχμάλωτος. Ο ισχυρός, δέσμιος. Ο θάνατος παρέδωσε τα όπλα., και έπεσε γυμνός μπροστά στα πόδια του Βασιλιά.

5) Ο τρόπος με τον οποίο νίκησε ο Χριστός: Είδες πόσο θαυμαστή είναι αυτή η νίκη; Είδες τα κατορθώματα του Σταυρού; Να σου πω και κάτι που είναι ακόμη πιο θαυμαστό; Μάθε τον τρόπο της νίκης, και τότε θα εκπλαγείς πραγματικά. Γιατί με τα μέσα με τα οποία νίκησε ο διάβολος, με αυτά υπερνίκησε ο Χριστός. Παίρνοντας τα ίδια τα όπλα του, με αυτά τον πολέμησε· και πώς έγινε αυτό, άκουσε: «Παρθένος», «θάνατος» και «ξύλο» ήταν τα σύμβολα της ήττας μας. «Παρθένος» ήταν η Εύα, γιατί δεν είχε ακόμη συνέλθει με άνδρα. Το «ξύλο» ήταν το δένδρο, και ο «θάνατος» ήταν η τιμωρία του Αδάμ. Αλλά να, πάλι παρθένος και ξύλο και θάνατος, αυτά δηλ. τα «σύμβολα της ήττας», έγιναν «σύμβολα της νίκης». Αντί για την Εύα υπάρχει η Μαριάμ. Αντί για το ξύλο της γνώσεως του καλού και του κακού υπάρχει το ξύλο του Σταυρού. Αντί του θανάτου του Αδάμ υπάρχει ο θάνατος του Χριστού. Είδες, με τα μέσα που νίκησε, με αυτά είχε ηττηθεί εκείνος; Γύρω από το δένδρο αγωνίστηκε ο διάβολος κατά του Αδάμ. Γύρω από το Σταυρό πάλεψε ο διάβολος κατά του Χριστού. Το ένα ξύλο έστειλε στον Άδη· το άλλο όμως ανακάλεσε εκείνους που είχαν αποκλεισθεί εκεί. Επίσης το ένα ξύλο έκρυψε τον γυμνό αιχμάλωτο· το άλλο όμως έδειξε σε όλους το γυμνό νικητή αφ’ υψηλού. Και ο ένας θάνατος κατάκρινε εκείνους που τον ακολούθησαν· ο άλλος όμως θάνατος ανάστησε και εκείνους που προηγήθηκαν πριν από αυτόν. «Ποιος θα μιλήσει για τις δυναστείες του Κυρίου» (Ψαλ. 105:2); Από θάνατο γίναμε αθάνατοι! Αυτά είναι τα κατορθώματα του Σταυρού. Έμαθες τη νίκη; Έμαθες τον τρόπο της νίκης; Μάθε επίσης ότι το κατόρθωμα έγινε χωρίς κόπο. Εμείς δεν πήραμε στα χέρια μας όπλα· δεν σταθήκαμε σε παράταξη μάχης· ούτε δεχθήκαμε τραύματα· ούτε είδαμε πόλεμο· και όμως πήραμε τη νίκη. Ο αγώνας ήταν του Δεσπότη, και το στεφάνι δικό μας. Αφού λοιπόν είναι και δική μας η νίκη, ας αλαλάξουμε όλοι μας σήμερα, σαν στρατιώτες, τον επινίκιο ύμνο, και ας πούμε με ύμνους στο Δεσπότη. «Κατάπιε η νίκη το θάνατο. Θάνατε που είναι η νίκη σου; Άδη που είναι το κεντρί σου» (Ωσ. 13:14, Α Κορ. 15:54-55); Αυτά κατόρθωσε για μας ο Σταυρός!

6) Τι είναι και τι έκανε ο Σταυρός! Ο Σταυρός είναι το θέλημα του Πατρός· η δόξα του Μονογενούς· η αγαλλίαση του Πνεύματος· το στολίδι των Αγγέλων· η ασφάλεια της Εκκλησίας· το καύχημα του Παύλου· το τείχος των Αγίων· το Φως απάσης της οικουμένης! Όπως σε ένα σπίτι που είναι κλεισμένο στο σκοτάδι, αν ανάψει κάποιος μια λαμπάδα και την στήσει όρθια απομακρύνει το σκοτάδι· έτσι και στην οικουμένη που ήταν κλεισμένη σε ζοφερό σκοτάδι, άναψε ο Χριστός το Σταυρό σαν λαμπάδα και τον έστησε όρθιο, και έτσι διέλυσε όλο το ζοφερό σκοτάδι της γης. Όπως η λαμπάδα έχει το φως της να λάμπει πάνω από την κορυφή της, έτσι και ο Σταυρός είχε τον Ήλιο της δικαιοσύνης να λάμπει πάνω από την κεφαλή του. Το σύμπαν έφριξε όταν Τον είδε καρφωμένο εκεί· η γη συγκλονίστηκε· οι πέτρες ράγισαν· και όμως, παρ’ όλο που ράγισαν οι πέτρες η αναισθησία των Ιουδαίων δεν ράγισε· το καταπέτασμα σχίστηκε, όχι όμως και η πονηρή συμφωνία τους.

7) Γιατί σχίστηκε το καταπέτασμα; Επειδή δεν άντεχε ο ναός να βλέπει το Δεσπότη σταυρωμένο. Με όσα συνεπώς έγιναν στο καταπέτασμά μόνο το εξής έχω να προτείνω: Όποιος λοιπόν θέλει ας πατήσει στα Άγια των Αγίων. Διότι τι όφελος έχω από αυτά, όταν προσφέρεται απ’ έξω μια τέτοια θυσία; Τι όφελος έχω πλέον από τη διαθήκη; Άσκοπα και μάταια τους εκπαίδευα τόσο χρόνο. Το ίδιο φώναζε και ο προφήτης, όταν έλεγε, «γιατί έφρυξαν τα έθνη και οι λαοί μελέτησαν πράγματα κενά» (Ψαλ. 2:1); Άκουσαν, «Σαν πρόβατο τον φέρανε για σφαγή και σαν αμνό μπροστά στον κουρέα του που έμεινε άφωνος» (Ησ. 53:7)· αλλά αν και μελέτησαν την προφητεία για τόσο χρόνια, όταν έφθασε η εκπλήρωσή της, απίστησαν. Είδες πως μελέτησαν πράγματα κενά; Γι αυτό σχίστηκε ο ναός, για να δηλώσει την ερήμωσή του που θα ίσχυε παντοτινά ύστερα από αυτά τα γεγονότα.

Γ. Η ΣΤΑΥΡΩΣΗ ΣΤΗ ΘΕΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ

1) Ο Σταυρός στη Θεία Ευχαριστία: Επειδή λοιπόν και εμείς πρόκειται σήμερα στον εσπερινό να ατενίσουμε τον προσηλωμένο στο Σταυρό, σαν αμνό που σφαγιάσθηκε και προσφέρθηκε σαν θυσία, παρακαλώ να προσέλθουμε με αισθήματα φρίκης και ντροπής πολλής και ευλάβειας. Δεν προσέξατε τους αγγέλους, που παρευρέθηκαν στον τάφο που δεν είχε το σώμα αλλά ήταν κενός; Και όμως επειδή δέχθηκε ολόκληρο το Δεσποτικό σώμα, έγινε τόπος στον οποίο αποδίδεται μεγάλη τιμή. Οι άγγελοι που ξεπερνούν τη φύση μας στάθηκαν στον τάφο με τόση συστολή και ευλάβεια! Εμείς όμως που δεν πρόκειται να παρευρεθούμε σε τάφο κενό, αλλά στην Τράπεζα που έχει επάνω της τον Αμνό, θα προσέλθουμε με θόρυβο και ταραχή; Τι συγχώρηση είναι δυνατόν να μας χορηγηθεί; Δεν τα λεω αυτά έτσι τυχαία, αλλά επειδή βλέπω πολλούς απόψε πού κάνουν θόρυβο, που φωνασκούν, που επιτίθενται ο ένας στον άλλο, που πηδούν και λοιδορούν, και έτσι προξενούν στον εαυτό τους κόλαση αντί για σωτηρία. Για χατίρι τους λοιπόν κάνω αυτή την παραίνεση.

2) Πως πρέπει να στεκόμαστε στη Θεία Ευχαριστία: Τι κάνεις άνθρωπέ μου, όταν ο ιερέας στέκεται μπροστά στην αγία Τράπεζα και σηκώνει τα χέρια του προς τον ουρανό, επικαλούμενος το Άγιο Πνεύμα, για να προσέλθει και να αγγίξει τα προκείμενα Δώρα; Κάνεις απόλυτη ησυχία και σιωπή; Τι κάνεις όταν το Πνεύμα δίνει τη χάρη, όταν κατέρχεται, όταν αγγίζει τα προκείμενα, όταν βλέπεις το πρόβατο να σφάζεται και να διαμελίζεται; Τότε προξενείς θόρυβο, ταραχή, φιλονικία, λοιδορία; Και πως θα μπορέσεις να απολαύσεις τα αγαθά αυτής της θυσίας, όταν προσέρχεσαι σε αυτήν την Τράπεζα με τόση ταραχή; Δεν μας αρκεί ότι προσερχόμαστε με αμαρτήματα, αλλά ούτε και κατά τον καιρό αυτό που προσερχόμαστε δεν μπορούμε να παραμείνουμε ελεύθεροι από πλημμελήματα; Γιατί όταν φιλονικούμε, όταν προκαλούμε θόρυβο, όταν δαγκώνουμε ο ένας τον άλλο, πως θα παραμείνουμε ελεύθεροι από αμαρτήματα; Γιατί έρχεσαι; πες μου· για ποιο λόγο επείγεσαι να δεις το πρόβατο σφαγιασμένο; Αν είχες να βλέπεις αυτή τη θυσία καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας, πες μου, θα έφθανες στον κορεσμό; Όλη την ημέρα περίμενες καρτερικά, πέρασες το μεγαλύτερο μέρος της νύχτας, και τόση κούραση αποδίδεις και εξαπολύεις μέσα σε ένα τόσο ελάχιστο διάστημα καιρού;

3) Το Σώμα και το Αίμα του Εσταυρωμένου Χριστού: Βάλε καλά στο νου σου τι ακριβώς είναι το προκείμενο, και για ποια αιτία υπάρχει εδώ. Σφαγιάσθηκε για σένα, εσύ όμως Τον εγκαταλείπεις, βλέποντας Τον σφαγιασμένο; «Όπου το πτώμα», λεει, «εκεί και οι αετοί» (Ματθ. 24:28). Εμείς όμως δεν προσερχόμαστε σαν αετοί, αλλά σαν σκύλοι· τέτοια είναι η αδιαντροπιά μας. Βάλε καλά στο νου σου τι είναι αυτό που χύθηκε στο Σταυρό· είναι Αίμα, το Αίμα που εξάλειψε το χειρόγραφο των αμαρτιών μας· το Αίμα που καθάρισε την ψυχή σου· που έσβησε την κηλίδα· που θριάμβευσε πάνω στις αρχές και στις εξουσίες.

4) Το τρόπαιο του Σταυρού: «Απογύμνωσε τις αρχές και τις εξουσίες και τις διαπόμπευσε δημόσια με το θρίαμβο Του στο Σταυρό » (Κολ. 2:15). Το τρόπαιο, λεει, έχει πολλούς συμβολισμούς της νίκης. Τα λάφυρα κρέμονται πάνω από το ύψος του Σταυρού. Όπως ένας γενναίος βασιλιάς που νίκησε δύσκολο πόλεμο, τοποθετεί σε τρόπαιο υψηλό την ασπίδα και τα όπλα του τύραννου και των στρατιωτών που νικήθηκαν· έτσι και ο Χριστός, που νίκησε τον πόλεμο κατά του διαβόλου, κρέμασε όλα τα όπλα του, δηλ. το θάνατο και την κατάρα, επάνω σε ένα υψηλό Σταυρό, σαν σε ένα τρόπαιο, ώστε όλοι να βλέπουν το τρόπαιο αυτό, οι άνω δυνάμεις στους ουρανούς, οι κάτω άνθρωποι, στη γη, και αυτοί οι δαίμονες που νικήθηκαν.

5) Συμπεράσματα: Αφού λοιπόν απολαύσαμε μια τέτοια δωρεά, ας προσπαθήσουμε να αποδειχθούμε άξιοι όλων αυτών των αγαθών πού παραλάβαμε, ώστε να επιτύχουμε να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών, με τη χάρη και φιλανθρωπία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, εις τον οποίον μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα ανήκει η δόξα, η τιμή και το κράτος εἰς τους αιώνας των αιώνων, ΑΜΗΝ.

A HOMILY AT THE CEMETERY ON THE CROSS OF THE LORD

SAINT JOHN CHRYSOSTOM

(PG 49, 393-398)

Translated from the Greek original

Protopresbyter GEORGE DION DRAGAS, DD, PhD, DTh

I. THE FEAST OF THE CROSS

1) Why was the Feast of the Cross celebrated outside the city at the Cemetery? There have been many times when I pondered in myself the reason which made the Fathers stipulate, that today we must go outside the city and celebrate the Feast there, bypassing all the churches of the city. I perceived, that this had not been done casually, or just because they had decided to do so. I sought, then to discover the cause, and by the grace of God I found, that it was just and reasonable and indeed most fitting for the present Feast. What then is this cause? It is the fact that we commemorate the Cross; and that He who was crucified was crucified outside the city. For, as it says, the sheep follow the Shepherd; or, where the King is, there also are his soldiers; and “where the corpse is, there also the eagles are” (Matth. 24:28). This is then the reason that it all takes place outside the city. But we must first show this reason for the event from the divine Scriptures.

2) The Scriptures concerning Jesus’ crucifixion outside the city: So that you may not think, then, that this is my own thought, I will bring Paul to you as a witness. What does he say about sacrifices? “For the bodies of those animals whose blood is brought into the sanctuary by the High Priest as a sacrifice for sin are burnt outside the Camp” (Heb. 13:11). This is why Jesus also suffered outside the city, in order to sanctify the people with His own blood. Consequently let us go out of the camp bearing on us His reproach. This is what Paul said or rather ordered, and we obeyed and came out. And hence our gathering takes place outside the city.

3) Why at the Cemetery? Why is it that the Fathers stipulated that we gather at this place of martyrdom and not at some other? It is because here lies a great multitude of our dead, and because today Jesus descended into the place of the dead and so we hold our gathering here. It is for this reason that this place is called Cemetery (Gr. Κοιμητήριον=place of falling sleep), so that you may learn that those who reached the end of their lives and are buried here have not died, but are asleep and resting.

4) Death existed only before Christ: Before the advent of Christ took place, death was called death. “On the day you eat from the tree,” it says, “you will die” (Gen. 2:17); and again, “The soul that sins shall die” (Ez. 18:20); and David, “the death of the sinners is evil” (Ps. 33:22); and again, “Precious before the Lord is the death of His saints” (Ps. 115:15); and Job, “death for man is rest” (Job 3:23 and 17:16); It was not only called death, but also Hades (Hell). Listen to what David says: “But God will rescue my soul from the hand of Hades, when He will take me up” (Ps. 48:16); and Jacob, “and you will bring my old age full of sorrow down to Hades” (Gen. 42:38). These are the names used for the end of man before the advent of Christ.

5) Christ transformed death into sleep or falling asleep (resting): Yet, when Christ came, and died for the life of the world, death is no longer called death, but “sleep” or “falling asleep.” That it is called “falling asleep” is shown in what Christ said: “Lazarus our friend has fallen asleep” (John 11:11). He did not say “he died” although he had done so. And that you may know that the word “falling asleep” (koimesis) was strange (at that time), observe how His disciples heard this and were disturbed and said: “Lord if he is asleep, then he will be saved” (John 11:12); which indicates that they did not understand what He said. And again Paul, “So then, are those who have fallen asleep lost” (I Cor. 15:18)? And to some others, “We who are alive shall not precede those who have fallen asleep” (I Thess. 4:15), i.e. those who have died. And elsewhere, “Awake you, who are asleep” (Eph. 5:14); and to show that he referred to some dead person, he added: “and rise from the dead.” Do you see then, that death is all over the place called sleep? This is also why the related place is called Cemetery (Koimetirion= the place of those falling asleep).

6) The right attitude to the burial of our beloved persons: So when you bring your dead to the cemetery, do not afflict yourself with lamentations; because you do not bring them to death but to sleep (rest). This name alone is sufficient to comfort you in your grief. Learn where you go; to a cemetery (koimeterio = place for those falling asleep)! And learn when you bring them; after the death of Christ, when the nerves of death are cut off. So both from the place and from the time you can derive great consolation. Indeed these words are more appropriate for women because their nature is to be compassionate and to fall into depression more easily. But the remedy to depression, i.e. the name of the place, is quite effective. This is why our gathering takes place here.

II. THE VICTORY OF THE CROSS

1) Christ crushed the gates of Hades by His crucifixion: Today, however, our Master descended into Hades. Today he shattered the brazen gates. Today he dismembered the iron bars. Observe the accuracy of the word. He did not say that he “opened” the brazen gates, but that he crushed them (Ps. 106:16, and Is. 45:2), so as to render the prison useless. He did not “remove” the bars, but dismembered them, so as to render the prison powerless. Where there is no gate and no bar, even if one enters it he does not become a prisoner. When Christ, therefore, crushes something, is there anyone who could repair it? Whatever God overturns, is there anyone who could restore it? When the kings wish to free prisoners and send letters, they do not do the same. They leave the gates intact and the guards in place in order to show that there may be again a need for someone to enter there, either from those who were released or from others who would enter there instead of the former ones. Christ, however, did not act in this way. Since he wanted to show that death came to an end, he crushed its brazen gates.

2) What is the meaning of the brazen gates and the iron bars? He called them brazen gates, not because they were made of brass, but in order to show the rigidity and necessity of death. And that you may learn that brass and iron denote something which is unbending and unyielding, listen to what he says to a mindless person: “your nerve is like iron and your neck and face like brass” (Is. 48:4). He did not say this because the nerve was truly made of iron, nor because his face was made of brass. He said it because his countenance was implacable, uninhibited, and rigid. Do you wish to learn how it was implacable, uninhibited and uncompromising? For such a very long time no one from those death captured persuaded him to release him, until the Master of the angels forced him, when he descended there.

3) What exactly did Christ do when he descended into Hades? First of all he bound the strong one, and then, he deprived him of the precious vessels. This is why he speaks about “dark and invisible treasures” (Is. 45:3). Although what is said is one, nevertheless what is understood is double. Firstly, because there are dark areas which become visible whenever a lamp and light enter into them. The area of Hades was the darkest and most graceless, and had never received inside it the nature of light. This is why he spoke about “dark and invisible treasures.” They were really dark until the Sun of righteousness descended there, and shone like a lightening, and turned Hades into Heaven. Because where Christ is there is Heaven. Secondly, he called Hades “dark treasures,” simply because there was in it a great wealth; because the entire nature of human beings constitutes the wealth of God. This is indicated by St. Paul, when he says: “The Lord becomes wealth to all and especially to those who call upon Him” (Rom. 10:12).

4) What did Christ do to the devil and to death? Through his death Christ did what a king does when he finds an arch-robber that used to run round the cities removing treasures from everywhere and sleeping in caves where he deposits his wealth; namely, he ties the arch-robber and sends him to his punishment and brings his treasures to his own treasuries. Christ tied the arch-robber and the guard, i.e. the devil and death, and transferred to His royal chambers his entire treasure, namely the race of the human beings. This is what Paul underlines when he says, “He redeemed us from the power of darkness, and transferred us to the kingdom of His love” (Col. 1:13). And what is even more wondrous is that the king himself came in person; although no king ever condescends to do such a thing, but releases the prisoners by using his servants. Here, however, things are not done in this way, because the king himself came to the prison and the prisoners; and because he is not ashamed for the one he created. He crushed the gates and dismembered the bars; He appeared in Hades, and turned his prison into a desert, and came back to us having first bound the guard of the prison. The tyrant became the captive. The strong one became the prisoner. Death handed over his arms and fell naked before the feet of the King.

5) The method of victory that Christ applied: Did you see how wonderful this victory is? Did you see the accomplishments of the Cross? Yet, I will tell you something which is even more amazing! Learn the method of the victory, and then you will be truly astonished. Because it was with the means which the devil used in his victory, that Christ won the super-victory over him. He took the same weapons in his fight against him; and listen how this occurred: A “virgin,” “death” and a “wood” were the symbols of our defeat. The virgin was Eve, because she had not yet been united with a man. The wood was the tree and death was the punishment of Adam. But lo and behold, a virgin and a wood and death, the very “symbols of defeat,” became the very “symbols of victory.” Instead of Eve, there is Mary. Instead of the wood of the knowledge of good and evil, there is the wood of the Cross. Instead of the death of Adam, there is the death of Christ. Do you see that he won with the same weapons with which Adam had been defeated? The devil fought Adam around the tree, and he also fought Christ around the Cross. The one tree sent Adam to Hades; the other one, however, called back those who had been captured. Also the one tree hid the naked captive; the other one, however, showed to everyone the naked victor from the top of it. Also, the one death condemned those that followed it; the other one, however, resurrected those which had preceded it. “Who can speak about the supremacy of the Lord” (Ps. 105:2)? It was through death that we became deathless. These are the accomplishments of the Cross. Did you learn about the victory? Did you learn about the method of victory? Learn also the accomplishment which was wrought without labor. We did not take up arms in our hands; we did not set out for war; we did not receive wounds; we did not experience a war; and yet we obtained a victory. The battle was accomplished by the Master, and the crown was ours. Since such is our victory let us all cry out like soldiers the victory hymn, and let us address our hymns to the Master. “Victory swallowed death. Death where is your victory? Hades where is your sting” (Hos. 13:14, I Cor. 15:54f)? These are all accomplished for us by the Cross!

6) What is the Cross and what did it do? The Cross is the will of the Father; the glory of the Only-Begotten; the delight of the Spirit; the ornament of the Angels; the security of the Church; the boast of Paul; the fortress of the Saints; the light of the entire creation! As in a house which is locked in darkness the darkness goes away, if one lights a lamp and raises it high; so in the whole world which was gripped by dense darkness, Christ dispersed the entire dense darkness of the earth by lighting his Cross like a lamp and making it stand high. As the lamp has its light shining at the top, so the Cross has the Sun of righteousness shine above its head. The universe shuddered when it saw Him crucified there; the earth was shaken; the stones cracked; and yet, in spite of the cracking of the stones the insensitivity of the Jews did not crack; the veil of the temple was torn asunder, but not the evil pact of the Jews.

7) Why was the veil torn asunder? Because the temple did not bear to see the Master crucified. Consequently, I propose to say only this about the veil being torn: Whoever wands to step into the Holy of Holies may do so. For what use is there anymore for them, when such a sacrifice is offered outside? What use do I have anymore from the testament? It was aimlessly and in vain that I tried to educate them for such a long time. The same is said by the prophet when he cries, “why did the nations rage and the peoples consider vain things” (Ps. 2:1)? They heard, “as a sheep he was led to the slaughter and as a lamb before the shearer he remained dumb” (Is. 53:7); but, although they studied this prophesy for so many years, they did not believe, when its fulfillment arrived. Do you see how they considered things in vain? This is why the temple was torn, in order to indicate its desertion, which would be such for ever after such events.

III. THE CRUCIFIXION AND THE DIVINE EUCHARIST

1) The Cross in the Divine Eucharist: Since, then, we too are going tonight to look to Him who was nailed upon the Cross, as a lamb that was slaughtered and offered as a sacrifice, I entreat you to come with feelings of horror and much shame and reverence. Did you not observe the angels, who appeared at the tomb, although it had no body and was empty? It was because it received the entire body of the Master, that it became a place which enjoys great veneration. The angels, who surpass our nature, stood at the tomb with such reserve and reverence. We, however, who are not going to stand before an empty tomb, but before a Table that has the Lamb on it, shall we come with much noise and agitation? What forgiveness is possible for us to receive? I do not say this casually, but because I see many tonight making great clatter, shouting, attacking one another, jumping about and expressing abuse, which leads them to hell instead of salvation. It is for their sake that I make this admonition.

2) How we should stand at the Divine Eucharist: What do you do, o friend, when the priest stands before the holy Table and raises his hands to the heavens, invoking the Holy Spirit to come and touch the Gifts that have been set forth? Do you observe absolute quietness and silence? What do you do when the Spirit gives the grace, descends, touches the Gifts, when you see the sheep to be slaughtered and fractioned? Do you make noise, trouble, disputes and abuse? How will you enjoy the goods of this sacrifice, when you come to this Table with such agitation? Is not enough that we come with our sins, and so we cannot remain free from transgressions even at this time of attending the Liturgy? Because, how can we remain free from sin when we create rivalries, cause trouble and back- bite each other? Why do you come? Tell me. Why are you in ahurry to see the sheep slaughtered? If you had to observe this sacrifice throughout the night, tell me, would you reach saturation? You waited patiently during the entire day; you passed the greater part of the night; and now you claim and attribute such fatigue to such a short time?

3) The Body and the Blood of the crucified Christ: Consider carefully what lies before you and for which cause you are here. He was slaughtered for you, and do you abandon Him as you see Him slaughtered? “Where the body is,” it says, “there the eagles will be gathered together” (Matth. 24:28). But we do not come as eagles, but as dogs; such is our shamelessness. Consider carefully in your mind what is this that was shed on the Cross. It is Blood. It is the Blood that wiped out the handwriting of our sins. It is the Blood that purified your soul; abolished the stain; triumphed over the principalities and authorities.

4) The trophy of the Cross: “He disarmed the principalities and powers and made a public example of them, triumphing over them at the Cross” (Col. 2:15). A trophy, it says, has many symbolisms of victory. The spoils are hanging above the height of the Cross. As a brave king, who won a difficult battle, places on a tall trophy the spear and the arms of the tyrant and his soldiers who were defeated, so Christ, who won the battle against the devil, hanged all his weapons, i.e. the death and the curse, upon a high Cross, like a trophy, so that all may see this trophy, the powers above in the heavens, the humans below, on the earth, and even the demnons who were defeated.

5) Conclusion: Since, then, we enjoyed such a gift, let us try to prove ourselves worthy of the goods that we received, so that we might achieve to enter the kingdom of heaven, by the grace and love for humanity of our Lord Jesus Christ, to whom, with the Father and the Holy Spirit belongs the glory, the honor and the dominion in the ages of the ages, AMEN.