Χ Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Κ Η Η Θ Ι Κ Η

Χ Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Κ Η Η Θ Ι Κ Η

Α Γ Ι Ο Υ Ν Ε Κ Τ Α Ρ Ι Ο Υ Π Ε Ν Τ Α Π Ο Λ Ε Ω Σ

Μεταγλώττιση στην νεοελληνική

του

Πρωτοπρεσβυτέρου Γεωργίου Διον. Δράγα, δφ, δθ, δθ.

Κεφαλαιο 2

Ο Ηθικός Νόμος τον οποιον διατυπωσε ο σωτηρασ χριστοσ στην επι του ορους διδασκαλια του,

(Συνέχεια από το προηγούμενο)

§5. Περι τησ Κυριακησ Προσευχης

58. Τί είναι η Κυριακή Προσευχή;

Η Κυριακή προσευχή είναι η προσευχή την οποία ο ίδιος ο Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός έδωσε στους αγίους μαθητές του και Αποστόλους. Με αυτήν έδωσε τον τύπο της προσευχής και δίδαξε πως πρέπει να προσευχόμαστε, και τι πρέπει πρώτα από όλα να ζητάμε από τον Θεό.

59. Ποιος είναι ο τύπος της Κυριακής προσευχής;

Είναι ο εξής: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου. Ελθέτω η βασιλεία σου. Γεννηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης. Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον. Καί άφες ημίν τα οφειλήματα ημών ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών. Και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού. Ότι σου εστίν η βασιλεία και η δύναμις και η δόξα είς τους αιώνας, Αμήν» (Ματθ. 6:9-12).

60. Σε πόσα μέρη διαιρείται η Κυριακή προσευχή;

Σε τρία. Στον πρόλογο, στην υπόθεση και στον επίλογο.

61. Ποιος είναι ο πρόλογος, ποιος ο επίλογος και πια η υπόθεση;

Το «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς» είναι ο πρόλογος. Το «Ότι σου εστιν η βασιλεία και η δύναμις και η δόξα εις τους αιώνας, Αμήν»» είναι ο επίλογος. Το μεταξύ των δύο είναι η υπόθεση.

62. Τι διδασκόμαστε από την προσφώνηση «Πάτερ;»

Με την προσφώνηση «Πάτερ» διδάσκεται ο Χριστιανός τη σχέση στην οποία βρίσκεται με τον Θεό σαν υιός του Θεού υιοθετημένος από την θεία χάρη μέσω του Υιού του Θεού που έγινε άνθρωπος, δηλ. του Σωτήρα μας Χριστού. Έτσι, «είναι το πνεύμα του Υιού αυτού που κράζει μέσα στις καρδιές μας, Αββά, ο Πατήρ» (Γαλ. 4:6). Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης λέει: «Όσοι δέχτηκαν Αυτόν, τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα του Θεού, όσοι δηλ. πιστεύουν στο Όνομά του. Οι οποίοι είναι γεννημένοι από τον Θεό, όχι εξ αίματος, ούτε από σαρκικό θέλημα, ούτε από το θέλημα κάποιου άνδρα, αλλά από τον Θεό» (Ιωάν. 1:12-13).

63. Τι διδασκόμαστε από την προσφώνηση «Πάτερ ημών;»

Με την προσφώνηση αυτή διδασκόμαστε, ότι είμαστε αδέλφια κατά το πνεύμα, σαν τέκνα του ιδίου πατέρα, και ότι οφείλουμε να αγαπάμε ο ένας τον άλλο σαν αδέλφια. «Μας εκπαιδεύει να κάνουμε την προσευχή μας για μας και τα αδέλφια μας από κοινού» (Χρυσόστομος).

64. Τι διδασκόμαστε με την φράση «ο εν τοις ουρανοίς;»

Διδασκόμαστε ότι ο Θεός και Πατέρας μας που είναι ο δημιουργός ολόκληρης της κτίσης κατοικεί στους ουρανούς, και ότι θρόνος του είναι ο ουρανός και υποπόδιο των ποδιών του η γη (Ψαλμ. 103:18). Ο άγιος Χρυσόστομος λέει: «Πρόσεχε στην ακριβολογία της φράσης, πως μας νουθετεί...» Λέγεται ότι κατοικεί στους ουρανούς, επειδή οι ουρανοί εκφράζουν δόξα και μεγαλοπρέπεια. Κατοικητήριο του Θεού είναι και η καρδιά του ανθρώπου. Αυτό μας το έκανε γνωστό ο Σωτήρας μας όταν είπε: «ότι όποιος τον αγαπάει και τηρεί τα λόγια του θα αγαπηθεί από τον πατέρα του και ότι θα έλθουν και θα μείνουν μαζί του» (Ιωάν. 14:23).

Πρώτο Αίτημα

«Αγιασθήτω το Όνομά σου»

65. Τι διδασκόμαστε από το πρώτο αίτημα;

Με το πρώτο αυτό αίτημα διδασκόμαστε, ότι πρώτα από όλα οφείλουμε να ζητάμε την δόξα του ονόματος του Θεού με την θεία συνεργασία. Διότι το «αγιασθήτω,» όπως λέει ο Χρυσόστομος, λέγεται αντί του «δοξασθήτω.» Διδασκόμαστε λοιπόν, με την φράση αυτή ότι πρέπει να ακολουθήσομε στην ζωή μας την αρετή, ώστε με τον τρόπο αυτό να δοξάσουμε τον ουράνιο πατέρα μας» (Χρυσοστόμου, Περί του κατά Θεόν πολιτεύεσθαι). Ακριβώς γι αυτόν τον λόγο μας έδωσε την εντολή: «Έτσι ας λάμψει το φως σας ενώπιον των ανθρώπων, ώστε να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς» (Ματθ. 5:16). Το όνομα του Θεού είναι άγιο και πανάγιο. «Διότι ο Θεός είναι άγιος και πανάγιος και από τους αγίους αγιότατος. Αυτήν ακριβώς την υμνολογία προσφέρουν τα Σεραφείμ και φωνάζουν με ασίγητες κραυγές, άγιος, άγιος, Κύριος Σαβαώθ πλήρης ο ουρανός και η γη από την δόξα σου» (Χρυσόστομος, ένθ. αν.). «Όταν πάλι λέει το «εν ουρανοίς,» δεν περιορίζει τον Θεό μόνον εκεί, αλλά οδηγεί πέρα από την γη τον προσευχόμενο, και τον προσηλώνει σε ανώτερους χώρους και στις άνω διαμονές» (Χρυσόστομος, ένθ. αν.).

Δεύτερο Αίτημα

«Ελθέτω η Βασιλεία σου»

66. Τι διδασκόμαστε από το δεύτερο αίτημα;

Με το δεύτερο αίτημα διδασκόμαστε, ότι οφείλουμε πρώτα-πρώτα να ζητάμε την Βασιλεία του Θεού και την δικαιοσύνη του, όπως μας το διάταξε και σε άλλη διδασκαλία, λέγοντας ότι όλα τα άλλα που είναι αναγκαία θα μας προστεθούν (Ματθ. 6:33). Με το δεύτερο αυτό αίτημα ζητούμε να αποκατασταθεί η Βασιλεία του Θεού επάνω στη γη, που ήταν το έργο της αποστολής του Σωτήρα μας, ώστε να μην βασιλεύει πλέον η αμαρτία μέσα μας, όπως ακριβώς μας δίδαξε ο Παύλος, όταν είπε: «Ας μη βασιλεύει λοιπόν η αμαρτία στο θνητό σώμα μας ώστε να υπακούμε σ’ αυτό και στις επιθυμίες του.» Γι αυτό και ο Χρυσόστομος λέει: «Επειδή τυραννιόμαστε από τα παθήματα του σώματος και δεχόμαστε χίλιες δυο επιθέσεις πειρασμού χρειαζόμαστε την βασιλεία του Θεού για να μη βασιλεύσει η αμαρτία στο θνητό μας σώμα, ώστε να υπακούει αυτό στις επιθυμίες του, και να μη προσφέρουμε τα μέλη του σώματός μας στην αμαρτία σαν όπλα αδικίας...» (Χρυσόστομος, ένθ. αν.). Αυτή η βασιλεία του Θεού επί της γης είναι το σύνολο των ηθικών αγαθών, η κατά το υπάρχον ανακαίνιση της ανθρωπότητας από το φως του Ευαγγελίου, και η επικράτηση της δικαιοσύνης, της ειρήνης, της χαράς του Αγίου Πνεύματος και της ηθικής ελευθερίας (Ρωμ. 14:17).

Τρίτο Αίτημα

«Γεννηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης»

67. Ποιο είναι το θέλημα του Θεού;

Το πρώτιστο θέλημα του Θεού είναι το να πιστεύουμε στον Υιό του Θεού και να υπακούμε στους λόγους του. Ο ίδιος ο Θεός μας το γνώρισε αυτό με μια φωνή που βγήκε από τον ουρανό και ανακοίνωσε τα εξής: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίον ευδόκησα. Σ’ αυτόν να υπακούτε.» Η εκπλήρωση αυτού του θελήματος του Θεού συνεπάγεται την εκπλήρωση και κάθε άλλου θείου θελήματος.

68. Τι ζητάμε λοιπόν από τον Θεό με το τρίτο αίτημα;

Ζητάμε να φωτίσει ο Θεός όλο τον κόσμο ώστε να τον γνωρίσει, να πιστέψει στον Υιό του Θεού και να υπακούει στους λόγους του, για να εκπληρωθεί το θέλημα του Θεού στη γη από τους ανθρώπους, όπως γίνεται και στον ουρανό από τους αγγέλους, να δοξάζεται στη γη όπως και στον ουρανό η Τρισυπόστατη Θεότητα, να βασιλεύει στη γη όπως και στον ουρανό η βασιλεία του Θεού, και να έχουν οι άνθρωποι ζωή αιώνια.

69. Τι λέει ο Σωτήρας για το θείο θέλημα;

Λέει τα εξής: «Αυτό είναι το θέλημα του Πατέρα που με απόστειλε. Ότι όποιος θεωρήσει τον Υιό και τον πιστέψει να έχει ζωή αιώνια. Αυτή ακριβώς είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίσει κανείς τον μόνο αληθινό Θεό και τον Ιησού Χριστό τον οποίο απόστειλε» (Ιωάν. 6:40, 17:2,3).

Τέταρτο Αίτημα

«Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον»

70. Τι ζητάμε με το τέταρτο αίτημα;

Με το τέταρτο αίτημα μας δίδαξε να ζητάμε από τον Θεό αυτά που είναι απαραίτητα για τη συντήρησή μας. Αφού μας δίδαξε πρώτα να ζητάμε από τον Θεό τα πνευματικά, μας τονίζει στην συνέχεια ότι πρέπει να ζητάμε από εκείνον και όσα είναι αναγκαία για την συντήρησή μας. Ο θείος Χρυσόστομος λέει, «Εσύ που βασίζεις το θάρρος σου στο Θεό, ζήτα μόνο την καθημερινή τροφή, και άφησε την φροντίδα για την αυριανή σ’ εκείνον, όπως λέει και ο μακάριος Δαυίδ: «Ρίξε τη μέριμνά σου στο Θεό, και αυτός θα φροντίσει για την διατροφή σου» (Ψαλμ. 54:25, Χρυσόστομος, ένθ. αν.).

Πέμπτο Αίτημα

«Καί άφες ημίν τα οφειλήματα ημών ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών»

71. Τι ζητάμε με το Πέμπτο αίτημα;

Με το πέμπτο αίτημα διδασκόμαστε ότι πρέπει να ζητάμε από τον Θεό την άφεση των αμαρτιών μας, διότι η αμαρτία μας απομακρύνει από την βασιλεία του Θεού. Επειδή όμως οφείλουμε να συμβάλουμε στην αποκατάσταση της βασιλείας του Θεού επί της γης, και επειδή εκείνοι που αμάρτησαν ενάντια σε μας αμάρτησαν και ενάντια στον Θεό και αποξενώθηκαν από την βασιλεία του Θεού, οφείλουμε να τους συγχωρούμε και να μη λογαριάζουμε αυτά που μας χρωστάνε, έτσι ώστε και αυτοί να συγχωρηθούν από τον Θεό και εμείς να συμβάλουμε στην αποκατάσταση της βασιλείας του Θεού επί της γης.

Την άφεση των χρεών των οφειλετών μας την ζητάει από εμάς ο Σωτήρας και σε μια άλλη διδασκαλία του με τα εξής λόγια: «Αν δώσετε άφεση στους ανθρώπους για τα παραπτώματά τους, τότε και ο Ουράνιος Πατέρας σας θα δώσει άφεση και σε σας (για τα παραπτώματά σας). Αν όμως δεν δώσετε άφεση στους ανθρώπους για τα παραπτώματά τους, τότε ούτε και σε σας θα δώσει ο Ουράνιος Πατέρας σας άφεση για τα δικά σας παραπτώματά» (Ματθ. 6:14,15). Ο Σωτήρας βέβαια, ζητάει εξίσου και από τον οφειλέτη το εξής: «Αν, λοιπόν, προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς, ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, τότε άφησε το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο και πήγαινε να συμφιλιωθείς πρώτα με τον αδελφό σου και τότε έλα και πρόσφερε το δώρο σου» (Ματθ. 5:23). Ο σκοπός του πέμπτου αυτού αιτήματος είναι η αποκατάσταση της βασιλείας του Θεού επί της γης μέσω της ειρήνης. Αυτό παραγγέλνει και ο Απόστολος Παύλος με τα εξής λόγια: «Όσο περισσότερο μπορείτε, να ειρηνεύετε με όλους τους ανθρώπους» (Ρωμ. 2:18).

Πρέπει να σημειώσουμε ότι τα αμαρτήματά μας ονομάζονται «οφειλήματα», δηλ. χρέη, γιατί σαν αδικήματα καθιστούν οφειλέτη εκείνον που αδικεί σε εκείνον που αδικείται.

Έκτο και Έβδομο Αίτημα

«Και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού»

72. Τι διδασκόμαστε να ζητάμε με τα τελευταία αιτήματα;

Με το έκτο αίτημα διδασκόμαστε να ζητάμε από τον Θεό να μην επιτρέψει στον πονηρό διάβολο να μας πειράξει πέρα από τη δύναμή μας και να μας κυριέψει, και με το έβδομο αίτημα, να μας ελευθερώσει από τον πονηρό που επιτίθεται με δόλιο τρόπο και εκτοξεύει πύρινα βέλη εναντίον μας.

Επίλογος

«Ότι σου εστίν η βασιλεία και η δύναμις και η δόξα είς τους αιώνας, Αμήν»

73. Τι διδασκόμαστε από τον επίλογο;

Με τον επίλογο ομολογούμε ότι ο Ουράνιος Πατέρας τον οποίον επικαλεσθήκαμε, είναι ο Βασιλιάς των Ουρανών, ο ισχυρός, ο παντοδύναμος, ο δοξασμένος, στου οποίου την χείρα είναι τα πάντα και ο οποίος και μπορεί και θέλει να ανταποκριθεί στα αιτήματά μας.

§6. Περι τησ Ηθικησ Τελειοτητας των Οπαδων

του Σωτηρα Χριστου

74. Τι λέει ο Σωτήρας για την άφεση των χρεών των οφειλετών μας μετά το τέλος της προσευχής;

Λέει τα εξής: «Αν δώσετε άφεση στους ανθρώπους για τα παραπτώματά τους, τότε και ο Ουράνιος Πατέρας σας θα δώσει άφεση και σε σας (για τα παραπτώματά σας). Αν όμως δεν δώσετε άφεση στους ανθρώπους για τα παραπτώματά τους, τότε ούτε και σε σας θα δώσει ο Ουράνιος Πατέρας σας άφεση για τα δικά σας παραπτώματά.»

75. Τι εκφράζει με την αιτιολογία αυτή ο Σωτήρας;

Εκφράζει την απόλυτη συνθήκη που διατυπώθηκε στην Κυριακή προσευχή.

76. Που αναφέρονται όσα ειπώθηκαν μέχρι τώρα;

Αναφέρονται στην ελπίδα που οφείλουμε να έχουμε στην σχέση μας με τον Θεό.

77. Που αναφέρεται και ποιον έχει σαν θέμα της η διδασκαλία αυτή του Σωτήρα μας;

Αναφέρεται στην τελειότητα του ήθους των οπαδών του και έχει σαν θέμα της τις ηθικές αρχές του Ευαγγελικού Νόμου.

78. Από που αρχίζει ο Σωτήρας την ανάπτυξη της διδασκαλίας του;

Αρχίζει από την νηστεία.

79. Μπορούμε να εννοήσουμε τον λόγο για τον οποίο αρχίζει ο Σωτήρας από την νηστεία;

Βεβαιότατα. Ο Σωτήρας αρχίζει από την νηστεία, επειδή κατέληξε στην προσευχή, και η προσευχή είναι στενά συνδεδεμένη με την νηστεία. Διότι η κατά Θεόν νηστεία που γίνεται για την κάθαρση της καρδίας και ανύψωση του νου έχει σαν λόγο της την προσευχή και την αγνή λατρεία του Θεού.

(Στο επόμενο η συνέχεια για τις Ηθικές Αρχές του Ευαγγε-

λικού Νόμου και ο Επίλογος της Επί του Όρους Ομιλίας)

The Lord’s Prayer is the prayer which our Savior Jesus Christ himself gave to his holy disciples and Apostles. Through this one he gave the form of prayer and taught the manner we must observe in our prayer and what we should ask of God above all else.

It is the following: “Our Father who are in heaven, hallowed be your name. Your kingdom come. Your will be done on earth as it is in Heaven. Give us this day our daily bread. And forgive us our trespasses as we forgive those who trespass against us. Lead us not into temptation, but deliver us from the evil one. For yours is the kingdom and the power and the glory in the ages, Amen” (Matth. 6:9-11).

The “Our Father who are in heaven” is the Prologue. The “For yours is the kingdom and the power and the glory in the ages, Amen” is the Epilogue. What is in between them is the Subject-matter.

By the address “Father” the Christian is taught about his relation to God as son of God adopted by divine grace through the Son of God who became man, i.e. our Savior Christ. So, “it is the Spirit of his Son who cries in our hearts Abba, Father ” (Gal. 4:6). John the Evangelist says, “Those who received him, were given authority to become children of God, i.e. those who believed in his Name. Who were born of God, not on account of blood, nor of the will of the flesh, nor of the will of a man, but of God” (John 1:12-13).

By this address we are taught, that we are brothers according to the spirit, as children of the same father, and that we owe to love one another as brothers. “He educates us to offer our prayer for ourselves and for our brothers in common” (Chrysostom).

We are taught that our God and Father, who is the creator of the entire creation, dwells in the heavens, and that heaven is his throne and the earth is the footstool of his feet. (Psalm 103:18). St. Chrysostom says: “Pay attention to the exact meaning of the phrase, how he admonishes us…” It is said that he dwells in the heavens, because the heavens express glory and majesty. Dwelling place of God is also man’s heart. The Savior made this known to us, when he said: “that whoever loves him and keeps his words will be loved by his Father and that they will come and make their dwelling in him” (John 14:23).

The first petition teaches us, that first of all we ought to seek the glory of the name of God by means divine synergy. Because, as Chrysostom says, the “hallowed” is said instead of “glorified.” We are taught, then, by this phrase, that we must follow virtue in our life, so that we might in this way glorify our heavenly Father (Chrysostom, On How to behave in a Godly manner). It is exactly for this reason that he gave us the commandment: “Let your light so shine before the other human beings, so that they see your good works and glorify your Father who is in the heavens” (Matth. 5:16). The name of God is holy and most holy, “Because God is holy and all-holy and most holy in comparison with all the holy ones. This is exactly the hymnology offered by the Seraphim who continue to with unceasing cries, holy, holy, Lord Sabaoth, Heaven and earth are full of your glory” (Chrysostom, op. cit.). When again, he says, the phrase “in the heavens”, he does not restrict God only there, but leads the person who prays beyond the earth, and focuses him to higher plains and to the dwellings above” (Chrysostom, op. cit.).

By the second petition we are taught, that we ought first of all to seek the Kingdom of God and his righteousness, as he commanded us in another teaching, where he said that all the other things that are needed will be added to us (Matth. 6:33). With this second petition we ask that the kingdom of God is restored on the earth, which was the work of the mission of our Savior, so that sin might no longer reign among us, as Paul also taught us when he said: “Let not sin, then, reign over our mortal body, so that we obey it and its desires.” This is why Chrysostom also says: “Since we were tyrannized by the passions of the body, and received thousands of attacks of temptation, we were in need of the kingdom of God, so that sin might not reign over our mortal body, so as to obey it and its desires, and we might not offer the members of our body to sin as armory for injustice…” (Chrysostom, op. cit.). This kingdom of God on earth is the sum total of the moral goods, the renewal of humanity for what it is by the light of the Gospel, and the establishment of justice, peace, the joy of the Holy Spirit and moral freedom (Rom. 14:17).

The primary will of God is that we believe in the Son of God and obey his words. God himself made this known to us with a voice that came out of heaven and announced the following: “This is my beloved son, in whom I am pleased. You must obey him.” The fulfillment of this will of God entails the fulfillment of any other divine will.

We ask that God may enlighten the whole world, so that they may come to know him, and believe in the Son of God and obey his words, and so the will of God may be fulfilled on earth by the human beings, as it is fulfilled by the angels in heaven, and the Triune (Three-hypostatic) Godhead may be glorified on the earth as it is in heaven, and God’s kingdom may reign on the earth as it does in heaven, and humanity might enjoy eternal life.

He says the following: “This is the will of the Father who sent me. That whoever sees the Son and believes in him should have eternal life. This is exactly the eternal life, that one comes to know the only true God and Jesus Christ, whom he sent” (John 6:40, 17:2, 3).

With the fourth petition he taught us to ask of God for those things which are necessary for our sustenance. Then, having first taught us to ask God for spiritual things, he goes on to stress that we must also seek from him all those things that are necessary for our sustenance. The divine Chrysostom says, “You that bases your courage on God, ask only for your daily food, and leave the care for the tomorrow to him, as the blessed David says: “Throw your care upon God and he will provide for your sustenance” (Psalm 54:25, Chrysostom, op. cit.).

“And forgive us our trespasses as we forgive those who trespass against us”

By the fifth petition we are taught that we must ask from God for the forgiveness of our sins, because our sin removes us from the kingdom of God. Since, however, we are obliged to contribute to the restoration of the kingdom of God on earth, and because those who sinned against us have also sinned against God and were alienated from God’s kingdom, we are obliged to forgive them and not to count what they owe to us, so that they may be forgiven by God and we might contribute to the restoration of the kingdom of God on the earth.

That the forgiveness of the debts of our debtors is expected from us is also taught in another teaching of our Savior, where he says: “If you forgive the transgressions of others, then your heavenly Father will also forgive you (for your transgressions). But if you do not forgive others for their transgressions, then neither your heavenly Father will forgive you for yours” (Matth. 6:14,15). The Savior, of course, equally asks of the debtor the following: “If, therefore, you offer your gift at the altar, and there you might remember, that your brother has something against you, then leave your gift at the altar and go to be first reconciled with your brother and then come to offer your gift” (Matth. 5:23). The purpose of this fifth petition is the restoration of the kingdom of God on earth through the means of peace. This is also stipulated by the Apostle Paul in saying: “Make peace with all human beings as much as you are able” (Rom. 2:18).

We must note that our sins are called “things owed,” i.e. debts, because as injustices they make the one who commits them a debtor to the one who is the recipient of them.

By the sixth petition we are taught to ask of God not to allow the wicked devil to tempt us beyond our power and to dominate over us, and by the seventh petition, to deliver us from the evil one who attacks us in a treacherous manner and throws fiery arrows against us.

“For yours is the kingdom and the power and the glory in the ages, Amen”

By the Epilogue we confess that the Heavenly Father, whom we invoked, is the King of the Heavens, the mighty one, the all-powerful, the glorified one, in whose hand are all things and who can and wants to respond to our petitions.

74. What does the Savior say about forgiving the debts of our debtors at the end of the prayer?

He says the following: “If you forgive the transgressions of others, then your heavenly Father will also forgive you (for yours). But if you do not forgive others for their transgressions, then neither your heavenly Father will forgive you for yours.”

77. What does the above-teaching of our Savior refer to, and what is its focal point?

It refers to the perfection of the ethos of his followers and the ethics principles of the Law of the Gospel constitute its focal point.

79. Can we understand the reason on account of which the Savior started from fasting?

We certainly can. The Savior starts with fasting, because he ended with prayer, and prayer is closely related to fasting. Because the godly fasting which is undertaken for the purification of the heart and the elevation of the mind has prayer and the pure worship of God as its reason.