1st of January On the Dawn of the New Year

1^st of January: On the Dawn of the New Year

«The Acceptable Year of the Lord»

By the late Metropolitan Nikodemos Ballendras[1]

Translated and edited by Protopresbyter George Dion. Dragas, PhD DD DTh

«He has sent me to proclaim… the acceptable Year of the Lord» (Lk. 4:19)

How the New Year becomes acceptable Year of the Lord: Every New Year is added as a blessing of God to the course of our life. Our life is extended and new opportunities are offered to us that we may become “conformed to Christ” and be trained as good citizens of the kingdom of God. If we utilize the New Year along these prospects, then it will truly become a “Year of the Lord.” But, let us explore the deeper meaning of this phrase, so that we may learn how a new year becomes “a year of the Lord.”

1. What the Law of the Old Testament says: In the first books of the Old Testament (Lev. 25:8ff) we find an ordinance which characterizes as “holy” every “jubilee” year, i.e. every 50^th year which completes 7 weeks of years. This year is called the year of “forgiveness.”

This ordinance of the O.T. is the first indication of a holy year. It is a sort of foretoken of a “year of the Lord.” The arrival of a holy year was indicated by the blasts of trumpets. “Blessed is the people who knows the joyful sound,” says the Psalmist in this connection (Ps. 88:16) in order to indicate the dawn of a holy year. This was joy fully justified, because the holy year –as a year of forgiveness– was offered as an opportunity for adjusting many social irregularities and pending issues. For ex ample, many debts were remitted to the poor, slaves were granted their freedom, properties which had been laid down as collaterals were returned, etc. Such a year, then, had a great social significance. Being such, it is worthy to approach it and examine why such a holy year had such an important social character.

How beneficial it would be for modern society, if with the coming of a New Year we would consider it our duty to hasten to settle our own social irregularities and pending issues! There are indeed many people who have undertaken responsibilities. Many of them are debtors, have given their word to fulfill this or that promise, such as marriage perhaps, etc. And yet, the years go by and they are indifferent to fulfilling their promises. It is a great signal to use the coming of a New Year as a starting point for taking appropriate steps to settle by all costs our pending issues and unfulfilled responsibilities. To do so is to let a New Year promote solutions to many social problems.

2. What the Prophets of the Old Testament say: In the final books of the O.T., the Prophetic ones, specific mention is made of the “year of the Lord.” The Prophet Isaiah, makes the following statement with reference to the Messiah (61:1,2): “The Spirit of the Lord is upon me, because for this reason he appointed me, i.e. he sent me to preach good tidings to the poor, to heal the broken-hearted, to proclaim liberation to the captives, and recovery of sight to the blind, to declare the acceptable year of the Lord.” In these prophetic words, the “year of the Lord” envisages the moral rectification of human beings. It is called a year of liberation, not only from debts, or from other similar liabilities, but of redemption and liberation from spiritual bonds, i.e. emancipation from the bonds of sin. The social profile of the holy year (as the Law of Moses specifies it) is not unrelated to the moral profile (as the Prophet Isaiah declares it). This is because the rectification of the anomalies of social life should not be superficial. The human being should be rectified in a deeper way. Moral amendment incurs social renewal. We should understand that without moral principles and foundations, no social endeavor can be fruitful.

So then, the New Year should be used as an opportunity for pursuing our moral improvement. We have shortcomings, and we should take on the task of rectifying ourselves. Only then the happiness, which we wish to come at the dawn of a New Year, will obtain the prerequisites for its realization. Otherwise, without moral cultivation and progress, it will be a delusion.

3. What the New Testament says: On a Saturday in Nazareth (see Luke 4:16ff) the Lord repeated Isaiah’s prophesy, which we mentioned above, and explained that the “acceptable year of the Lord” refers to the period of time when he is completing his saving work on earth. Consequently, and by analogy the “acceptable year of the Lord” is for every Christian the time which is provided for obtaining the salvation which Christ brought into the world; As the Apostle Paul expressed it, “Behold, this is now is the acceptable time, now is the day of salvation” (II Cor. 6:2).

Indeed, such a use of the present new year (because, who knows whether the dawn of the following year will occur?) is saving. We need, then, to show interest as Christians to be better acquainted with Christ our Savior and the “Gospel of salvation.” We need to become interested in the issue of eternal life. The Apostle Paul advises us to “fight the good fight of the faith and to take hold of the eternal life” (I Tim. 6:12). But to do this we need to have zeal and to care. This is how the New Year will be added to our spiritual growth and progress, as we approach further “the measure of maturity of the fullness of Christ” (Eph. 4:13), i.e. the imitation of virtue and generally of the life of Christ.

My dear fellow-Christians, “All the days of our years make up about 70 years,” says the Psalmist), “and if anyone has a strong constitution, he may reach 80 years” (Ps. 89:10). Indeed, how many of these can be characterized as “acceptable years of the Lord?” We can only wish that this New Year which has just dawned on us may be such a year. May it be for all of us socially and morally and from the perspective of our salvation “an acceptable year of the Lord.”

============

6^th of January: The Holy Epiphany

«The Good pleasure of the Father»

«He is my beloved Son in whom I am well-pleased» (Matth. 3:17)

The magnificent declaration of God the Father at the Baptism of Christ: When Christ was baptized in the Jordan, the voice of the Father, as is known, was heard from Heaven, which announced this magnificent declaration: “He is my beloved Son in whom I am well-pleased.” It has been characteristically said that this declaration is a summary of the entire Gospel. It expresses the full meaning of the Feast of the Epiphany; because Epiphany (lit. manifestation from above) denotes the manifestation of Christ to the world both as God and as the Messiah. To be exact, the first part of this heavenly declaration (“This is my beloved Son”) testifies that Christ is the Son of God, while the second part (“in whom I am well-pleased”) declares that he is “The Father’s good-pleasure,” i.e. the Savior of humanity. Admittedly, it would be a great omission if we failed to pay attention to this magnificent declaration of the heavenly Father concerning his Only-begotten Son and Savior of the world.

1. Who Christ is in relation to God: This declaration informs humanity in a most official way and directly from the heavenly God and Father who is the one who is baptized by John in the Jordan. We are exactly informed of what we Christians believe and confess. Namely, that He who was born in the cave and in the manger, and was later, after being baptized, to visit the towns and villages of Judea, preaching and accomplishing miracles, is none other than the Only-begotten Son of God, the beloved Son of the heavenly Father. This, of course, refers to the relation of Christ to the Father who is in Heaven. When later on the God-man will ask his disciples, “Who do people say that I am” (Matth. 16:13), he will hear from Peter the only correct answer to this question: “You are the Christ, the Son of the Living God” (Matth. 16:17). Also, when the Christians of all the ages confess faith “in One Lord Jesus Christ, the Only-begotten Son of God”, they do nothing else but repeat together with Peter the echo of that heavenly declaration of the Father, «He is my beloved Son.” This is the witness that we too, Orthodox Christians, put forth today about Christ to all those who ask us. In addition, we add, together with the Apostle Paul that he was indeed “designated Son of God powerfully according to the Spirit of sanctity by his resurrection from the dead” (Rom. 1:4). In other words, his miracles, his sanctity and especially his resurrection incontestably proved “the validity of the statement,” the truth of his Godhead which the Father declared from Heaven.

2. Who Christ is in relation to man: As regards the relation of Christ to us human beings, it is the second phrase –“in whom I am well-pleased”– that speaks more expressively. What exactly does this mean? It means that the Heavenly Father is absolutely pleased by his Son. It means that his Son, through his absolute sanctity is the only Person in whom God is well-pleased, that as son of God he is the only Person on whose account salvation is offered to the human race. We as human beings have soiled ourselves through sin. This is why God cannot say that he is pleased with us. Even the holiest of human beings is not free from sin. There is no human being for whom God may say that this is the man “in whom I am well-pleased,” because all human beings have sinned. God, however, who loves his creation, found a way to grant us salvation. He sent his Son into the world with the aim to save the world. This is why he declares, this is my beloved Son “in whom I am well-pleased.” He is well-pleased, because “the world can be saved through him” (John 3:17).

3. The consequences of the relation of Christ to God and to man: The practical consequences of this declaration are very important to consider.

a) Only in the name of Christ and through Christ there is salvation. Consequently, you realize, dear fellow-Christian, how necessary is for you your relation to Christ. There are human beings who are not totally faithless, but have reservations about the Godhead of Christ. Let them learn, then, that the simple faith in a most high Being is of no benefit. It is a vain and fruitless faith; because, “there is no salvation in anybody else” (Acts. 4:12). Christ is the only one who offers salvation to human beings. Consequently, faith in Christ the Savior and the essential conjunction with him constitute the basic presupposition of our salvation.

b) Prayers are valuable when they are offered in the name of Christ. This should be known to every orthodox Christian. Any other invocation of God is like a stone which is thrown upwards but falls down again and even on one’s self. When prayers, however, are offered with faith in Christ the Savior, then the wings of this faith lift up our prayers to the throne of God, and God sends “from above” “every good gift and every perfect donation.” For this reason we hear the name of Christ to be constantly mentioned in all the prayers of our Church and we invoke the grace and the mercy of God “through the mercies of our Lord Jesus Christ.”

c) The sacramental union of every Christian with Christ is necessary. In addition, that sacramental communication with the Savior Christ, which is granted with communion of the immaculate Body and precious Blood of the Lord, offers the Christian the possibility to be intimately united with Christ and to receive salvation from Him. Do we realize, then, how much they are harmed those who remain distant from the sacrament of the Divine Communion? The result of any religious or moral endeavor is cancelled, if a Christian is not united with Christ as He ordered it, when he said, “Whosoever eats my flesh and drinks my blood abides in me and I in him” (John 6:54). United with Christ, then, through Divine Communion, and being conjoined with him through prayer, which is offered “in his name” we obtain the fundamental presuppositions of our salvation.

δ) The organic connection of the Christian with the Church is necessary. We should not forget that the Lord established his Church on the earth. The Divine Word informs us that the Church is the Body of Christ. He is the head, and the Church (its members, i.e. we the Christians and the Christians of all the ages) are the members of His Body. Consequently, whoever is not organically united with the Church as its member, does not obtain salvation, because he is a stranger to the Body of Him through whom God was well-pleased to offer salvation to human beings

We ought, then, to be united with the Savior Christ and his Holy Church. So our life will receive grace and sanctification from Him and God the Father will be able to recognize us as persons in whom he is well-pleased to offer salvation, because we are united with his Son, believe in Him and are conjoined with Him through the sacraments and prayer and belong to His ChurchΟφείλουμε λοιπόν να είμαστε ενωμένοι με τον Σωτήρα Χριστό και με την αγία Εκκλησία του, where we try through His grace to follow the path of sanctification.

============

7^th of January: The Synaxis of the Forerunner

«The Witness of the Baptist»

«And I …bore witness that He is the Son of God » (John 1:34)

This clear and categorical witness concerning the Savior Christ was given by John the Forerunner, this great angel of the desert, the preacher of repentance. He had been sent by God to prepare the people to welcome the Messiah. And when God gave him the sign for recognizing the Messiah, the exceptional privilege “to see the Spirit descending and remaining upon him” (John 1:33), he immediately began to declare to the multitudes that “He is the Son of God” (John 1:34). The witness of John the Baptist is very important, and at the same time it constitutes for him a title of honor and a panegyric encomium. The value of this witness is plainly revealed from the following:

1. From John’s selflessness: It is well known how important selflessness is to a witness who confirms a certain event. Do you want to see the selflessness of John? When his fame had reached the utmost limit and the people considered him divine, the Jews from Jerusalem sent “Priests and Levites to ask him: who are you?” This question was due to the fact that the idea had crossed the mind of many whether John might possibly be the Messiah. This sincere and single-minded man flatly responds, not only “I am not the Christ,” but also that, in spite of all his activity and fame that characterized him, he compared himself to the Messiah by saying that he was not worthy “even to untie the lace from the his sandals!”

Those who lack this sincerity but look for their selfish advantage, always exalt themselves, as much as they can, and never decline to accept any flattering title that is attributed to them. Quite the contrary, John stands completely aside in order to project with its entire luster the person of the Savior Christ. “He should increase, and I should decrease” (John 3:30), he stresses. I, he says, am but a poor oil lamp before the Sun of righteousness. The oil lamp has no value whatsoever, when the light of the Sun shines upon the world.

We realize, then, my beloved, that under such presuppositions, the witness of John concerning Christ –“that He is the Son of God“– as has all the weight of witness of an absolute reliable agent. Its significance, however, is even more proven:

2. From the life of John: The Baptist was a man of great moral stature. Already from his mother’s womb, he was God’s elect. “And he will be filled with the Holy Spirit, even from the moment he is conceived in his mother’s belly (Luke. 1:15), said the Archangel Gabriel. Then he goes to the desert while he is of very young age. And there he receives the great calling from God (Luke 3:3), to become the forerunner of the Messiah, i.e. to prepare the people to receive the Savior Christ. As one that was sent from God, “he came to the entire region around Jordan and preached the baptism of repentance for the forgiveness of sins (Luke 3:4). His personal life was very ascetical. He restricts to the minimum even those things which are necessities for human beings, food and dress. His food was the ends of herbage and wild honey. And his dress was made from camel’s hair with a leather girdle around his waist. So austere he was in all his appearances. He was humble to the extreme, without being influenced from his great fame or his prestige, which he had earned among the people and indeed to such a degree that the Pharisees the High-priests and the Elders of the people had to reckon with –“because they were afraid of the crowds, since everyone regarded John as a prophet” (Matth. 21:26). In general, his sanctity was documented, as it were, by witnesses and was generally acknowledged, since even Herod regarded him as “a righteous and holy man, and protected him, and whenever he heard him he raised many objections, but he heard him with special gratification” (Mark 6:20).

This is why we said that John’s witness concerning the Savior Christ is a witness of a trustworthy man of recognized sanctity. This witness, then, has a great significance and it deserves to be given full attention. Besides, it is a witness that has received the seal of approval. How? It has by means of

3. Its ratification by the blood of John. A little while after the Baptism of the Lord, John is captured and thrown into prison by Herod, who is prompted by his illegal wife (the wife of his brother) Herodias, because John censured and cauterized this illegal cohabitation and stressed to Herod, “that you are not allowed to have the wife of your brother” (Mark 6:18). Then the beheading and bloody assassination of John took place, under those known circumstances of Herod’s symposium and the dance of Herodias’ daughter, and Herod’s unhallowed oath made to her that he would reward the dance of Herodias’ daughter with whatever trophy she might desire; and the tragic trophy was John’s head. It was with his blood, then, that the Honorable Forerunner sealed his trials as a martyr of the truth and ethics. Who will not confess that John’s persistence in his calling to the point of shedding his blood and undergoing self-sacrifice, and in always declaring the truth to every direction, on the one hand elevate him to the status of a hero and martyr of the truth and on the other hand authenticate his preaching about ethics, repentance and the Savior Christ –“that he is the Son of God?

This witness and declaration has been already accepted by all of us too as Christians. But do we realize that the contemporary world expects us to bear the Christian name with integrity and selflessness, as it was the case with John the Baptist – i.e. that he exhibit a life commensurate and congruous with our Christian faith, and a disposition and determination to persevere in our Christian path whatever cost this might incur? This is the witness that we are called to show the world, a witness of life and example which confirm that our Christian faith is true and that our Christian life is higher and nobler. When the world raises doubts about the Christian faith, and when many so-called Christians (individuals and peoples) contribute by their works to the defamation of the Christian faith, then the true Christians have the calling and the duty to offer to the world through their lives a tangible witness concerning the Savior Christ –“that he is indeed the Son of God.”

[1] The late Metropolitan Nikodemos of Patras of blessed memory, an erudite and greatly respected Hierarch of the Church of Greece (1915-2008), was distinguished as an author for his many hagiological and hymnological studies, as well as his sermons. He served as Archdeacon to Archbishop Chrysanthos of Athens (1939-1941), Secretary to the Archdiocese of Athens (1941-1954), Official Preacher, Abbot of the Petrake Monastery, Dean of the Theological School of Holy Cross in Boston (1961-1962), Metropolitan of Zichnai and Nevrokopion (1965-1974) and Metropolitan of Patras (1974-2005). The original Greek texts of his present articles were published in the periodical Εφημέριος in the year 1959.

1^η Ιανουαρίου: Στην Ανατολή του Νέου Έτους

«ο Ενιαυτός του Κυρίου»

του + Μητροπολίτου κυρού Νικοδήμου Βαλληνδρά[1]

«Με απέστειλε να κηρύξω τον ευπρόσδεκτο ερχομό του ενιαυτού του Κυρίου» (Λκ. 4:19)

Πως γίνεται το νέο έτος ενιαυτός του Κυρίου: Κάθε νέο έτος προστίθεται σαν ευλογία του Θεού στο διάβα της ζωής μας. Παρατείνεται η ζωή μας και μας προσφέρονται νέες ευκαιρίες για να μορφωθούμε «κατά Χριστόν» και να καταρτισθούμε σαν καλοί πολίτες της βασιλείας του Θεού. Εάν με αυτή την προοπτική αξιοποιήσουμε το νέο έτος, τότε θα είναι πραγματικά «ενιαυτός Κυρίου». Αλλά ας εμβαθύνουμε στην φράση αυτή για να μάθουμε πως γίνεται ένα νέο έτος «ενιαυτός Κυρίου».

1. Τι λέει ο Νόμος της Παλαιάς Διαθήκης: Στα πρώτα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης (Λευϊτ. 25:8συν) υπάρχει μια διάταξη που χαρακτηρίζει σαν «άγιο» κάθε «ιωβηλαίο» έτος, δηλ. το 50^ο έτος που επισφραγίζει 7 εβδομάδες ετών. Το έτος αυτό ονομάζεται έτος της «αφέσεως».

Η διάταξη αυτή της Π.Δ. είναι η πρώτη ένδειξη περί αγίου έτους. Είναι προμήνυμα κατά κάποιο τρόπο του «ενιαυτού του Κυρίου». Η ανατολή του αγίου έτους διαμηνυόταν με σάλπιγγες. «Μακάριος ο λαός που γνωρίζει αλαλαγμό», έλεγε χαρακτηριστικά ο Ψαλμωδός (Ψαλ. 88:16), για να δηλώσει ότι ανέτειλε το άγιο έτος. Ήταν μια χαρά πλήρως δικαιολογημένη. Γιατί το άγιο έτος –σαν έτος αφέσεως– προσφερόταν σαν ευκαιρία διευθέτησης πολλών κοινωνικών ανωμαλιών και εκκρεμοτήτων. Για παράδειγμα, πολλά χρέη χαρίζονταν στους φτωχούς, ή δούλοι απελευθερωνόντουσαν, ή κτήματα που είχαν δοθεί σαν υποθήκες επιστρέφονταν, κτλ. Είχε λοιπόν μεγάλη κοινωνική σημασία αυτό το έτος. Και αξίζει να το προσέξουμε πολύ αυτό, ότι το άγιο έτος είχε πολύ κοινωνικό χαρακτήρα.

Πόσο ωφέλιμο θα ήταν και για την σημερινή κοινωνική ζωή, εάν με τον ερχομό του νέου έτους θα θεωρούσαμε υποχρέωσή μας να σπεύσουμε να τακτοποιήσουμε και εμείς τις τυχόν δικές μας κοινωνικές εκκρεμότητες και υποχρεώσεις! Υπάρχουν πράγματι πολλοί που έχουν αναλάβει υποχρεώσεις. Είναι οφειλέτες, έχουν δώσει λόγο, υπόσχεση γάμου ίσως.. κ.τ.τ. Και όμως τα έτη περνούν και αυτοί αδιαφορούν όσον αφορά στην εκπλήρωση των υποχρεώσεων τους. Είναι σπουδαίο σύνθημα να χρησιμοποιήσουμε τον ερχομό ενός νέου έτους για να προθυμοποιηθούμε και να τακτοποιήσουμε με κάθε θυσία τις τυχόν εκκρεμούσες υποθέσεις και υποχρεώσεις μας. Έτσι το νέο έτος θα προωθήσει την λύση πολλών κοινωνικών ζητημάτων.

2. Τι λένε οι Προφήτες της Π. Διαθήκης: Στα τελευταία βιβλία της Π.Δ., δηλ. στα Προφητικά, επίσης γίνεται ρητή αναφορά στον «ενιαυτό του Κυρίου». Ο προφήτης Ησαΐας (61:1,2) λέει αναφορικά προς τον Μεσσία, «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, εξαιτίας εκείνου για το οποίο με έχρισε, δηλ. για να με στείλει να αναγγείλω το ευαγγέλιο στους φτωχούς... για να κηρύξω τον ερχομό του ενιαυτού του Κυρίου». Στα προφητικά αυτά λόγια ο «ενιαυτός του Κυρίου» αποβλέπει και στην ηθική τακτοποίηση των ανθρώπων. Κηρύσσεται έτος άφεσης, όχι απλώς για χρέη, ή για άλλες παρόμοιες υποχρεώσεις, αλλά λύτρωσης και άφεσης για πνευματικούς δεσμούς, δηλ. απελευθέρωσης από τα δεσμά της αμαρτίας. Δεν είναι άσχετη η κοινωνική όψη του αγίου έτους (όπως την καθορίζει ο Μωσαϊκός νόμος) με την ηθική άποψη (όπως την κηρύττει ο Προφήτης Ησαΐας). Γιατί η διόρθωση των ανωμαλιών της κοινωνικής ζωής δεν πρέπει να είναι επιφανειακή. Πρέπει να εξυγιανθεί βαθύτερα ο άνθρωπος. Η ηθική εξυγίανση θα προκαλέσει και την κοινωνική. Οφείλουμε να κατανοήσουμε ότι, χωρίς ηθικές βάσεις και θεμέλια, καμιά κοινωνική προσπάθεια δεν μπορεί να καρποφορήσει.

Ώστε λοιπόν, το νέο έτος πρέπει να χρησιμοποιηθεί σαν προσπάθεια της ηθικής μας βελτίωσης. Έχουμε ελλείψεις, και πρέπει να μας απασχολήσει το θέμα της διόρθωσης του εαυτού μας. Τότε μόνον η ευτυχία, την οποία ευχόμαστε στον ερχομό του νέου έτους, θα έχει τις προϋποθέσεις της πραγματοποίησής της. Διαφορετικά, χωρίς την ηθική καλλιέργεια και πρόοδό μας, θα είναι χίμαιρα.

3. Τι λέει η Καινή Διαθήκη: Ένα Σάββατο στην Ναζαρέτ (βλ. Λουκ. 4:16συν) ο Κύριος επανέλαβε την προφητεία του Ησαΐα που προαναφέρθηκε, και εξήγησε ότι ο «ενιαυτός του Κυρίου» αναφέρεται στην χρονική εκείνη περίοδο κατά την διάρκεια της οποίας επιτελούσε το σωτήριο έργο του στη γη. Κατά συνέπεια, και κατ’ αναλογία, ο «ενιαυτός του Κυρίου» είναι για κάθε Χριστιανό ο χρόνος που διατίθεται για να εξασφαλίσει την σωτηρία την οποία έφερε ο Χριστός. Όπως το διατυπώνει ο Απόστολος Παύλος, «Ιδού τώρα είναι ο καιρός ο ευπρόσδεκτος, τώρα η ημέρα της σωτηρίας» (Β Κορ. 3:2).

Πράγματι μια τέτοια χρησιμοποίηση του παρόντος νέου έτους (γιατί ποιος γνωρίζει αν θα ιδεί την ανατολή του επόμενου νέου έτους;) είναι σωτήρια. Χρειαζόμαστε λοιπόν σαν Χριστιανοί, να ενδιαφερθούμε να γνωρίσουμε καλύτερα τον Σωτήρα μας Χριστό και το «Ευαγγέλιο της σωτηρίας». Δηλαδή χρειαζόμαστε να ενδιαφερθούμε για το ζήτημα της αιωνιότητας. Ο Απόστολος Παύλος μας συμβουλεύει να «Αποκτήσουμε και να κρατήσουμε την αιώνια ζωή» (Α Τιμ. 6:12). Για αυτό όμως απαιτείται ζήλος και φροντίδα. Γιατί έτσι θα προστεθεί το νέο έτος στην πνευματική μας ηλικία και πρόοδο, καθώς θα πλησιάσουμε περισσότερο «στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού» (Εφ. 4:13), δηλ. στην μίμηση της αρετής και γενικά της ζωής του Χριστού.

Αγαπητοί, «Οι ημέρες των ετών μας είναι περίπου 70κοντα» (είπε ο Ψαλμωδός), και εάν κανείς έχει ισχυρή κράση μπορεί να φτάσει μέχρι τα 80κοντα» (Ψαλ. 89:10). Πόσα όμως από αυτά θα χαρακτηριστούν ως «ευπρόσδεκτος ενιαυτός του Κυρίου;» Μακάρι να συμβεί αυτό στο νέο έτος που μόλις τώρα ανέτειλε. Κοινωνικά και ηθικά και από την άποψη της σωτηρίας μας, μακάρι να είναι για όλους μας «ευπρόσδεκτος ενιαυτός του Κυρίου»

============

6^η Ιανουαρίου: Στα Άγια Θεοφάνεια

«Η Ευδοκία του Πατρός»

«Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός στον οποίον ευδόκησα» (Ματθ. 3:17)

Η μεγαλειώδης διακήρυξη του Θεού Πατέρα στην βάπτιση του Χριστού: Όταν βαπτίστηκε ο Χριστός στον Ιορδάνη, ακούστηκε από τον Ουρανό, όπως είναι γνωστό, η φωνή του Πατρός, που εξήγγειλε αυτή τη μεγαλειώδη διακήρυξη: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός στον οποίον ευδόκησα». Ειπώθηκε χαρακτηριστικά ότι η φράση αυτή είναι περίληψη όλου του Ευαγγελίου. Εκφράζει το πλήρες νόημα της Εορτής των Θεοφανείων. Γιατί «Θεοφάνεια» (ή «Επιφάνεια» που είναι πιο ακριβές) σημαίνει φανέρωση και παρουσίαση του Χριστού στον κόσμο ως Θεού και ως Μεσσία. Κατ ακρίβεια, το πρώτο μέρος της ουράνιας διακήρυξης («Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός») πιστοποιεί ότι ο Χριστός είναι ο Υιός του Θεού, ενώ το δεύτερο μέρος («στον οποίον ευδόκησα») διακηρύττει ότι αυτός είναι για μας η «Ευδοκία του Πατρός», δηλαδή ο Σωτήρας των ανθρώπων. Θα ήταν, ομολογουμένως, παράλειψη, αν δεν προσέχαμε σε αυτήν την βαρυσήμαντη διακήρυξη του ουράνιου Πατέρα σχετικά με τον μονογενή Υιό του και Σωτήρα του κόσμου.

1. Ποιος είναι ο Χριστός σε σχέση με τον Θεό: Με την διακήρυξη αυτή πληροφορείται η ανθρωπότητα με το πιο επίσημο τρόπο και απ ευθείας από τον ουράνιο Θεό και Πατέρα ποιος είναι εκείνος που βαπτίζεται από τον Ιωάννη στον Ιορδάνη. Πληροφορείται ότι ακριβώς πιστεύουμε και ομολογούμε εμείς οι Χριστιανοί. Ότι δηλαδή εκείνος που γεννήθηκε μέσα στο σπήλαιο και στη φάτνη, και αργότερα, μετά την βάπτισή του, θα επισκεπτόταν τις πόλεις και τα χωριά της Ιουδαίας κηρύττοντας και επιτελώντας θαύματα δεν είναι άλλος παρά ο μονογενής Υιός του Θεού, ο αγαπητός Υιός του επουράνιου Πατέρα. Αυτό βέβαια αφορά στην σχέση του Χριστού προς τον Πατέρα τον εν τοις Ουρανοίς. Όταν αργότερα θα ερωτήσει ο Θεάνθρωπος τους μαθητές του, «Ποιος λένε οι άνθρωποι ότι είμαι» (Ματθ. 16:13);, θα ακούσει από τον Πέτρο την μόνη ορθή απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του Ζώντος» (Ματθ. 16:17). Αλλά και όταν οι Χριστιανοί όλων των αιώνων ομολογούν πίστη «εις ένα Κύριο Ιησού Χριστό, τον Υιό του Θεού τον μονογενή» δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να επαναλαμβάνουν μαζί με τον Πέτρο τον αντίλαλο της ουράνιας εκείνης διακήρυξης του Πατέρα, «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός». Αυτήν την μαρτυρία προβάλλουμε και εμείς οι ορθόδοξοι Χριστιανοί περί του Χριστού σε όλους όσους μας ερωτούν. Επίσης προσθέτουμε, μαζί με τον Απόστολο Παύλο, ότι πράγματι «αποδείχτηκε Υιός Θεού δυναμικά κατά το Πνεύμα της αγιοσύνης με την ανάστασή του εκ νεκρών» (Ρωμ. 1:4). Δηλαδή, τα θαύματά του, η αγιότητά του και ιδιαίτερα η ανάστασή του απέδειξαν περίτρανα «του λόγου το ασφαλές», την αλήθεια της θεότητάς του, την οποία βεβαίωσε ο Πατέρας από τον ουρανό.

2. Ποιος είναι ο Χριστός σε σχέση με τον άνθρωπο: Για την σχέση όμως του Χριστού προς εμάς τους ανθρώπους ομιλεί εκφραστικότερα εκείνο το «στον οποίον ευδόκησα». Τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι ο Ουράνιος Πατέρας ευαρεστείται απόλυτα από τον Υιό του. Σημαίνει ότι ο Υιός του, λόγω της απόλυτης αγιότητάς του, είναι το μόνο Πρόσωπο με το οποίο ευαρεστείται ο Θεός, και ότι σαν υιός του Θεού είναι το μόνο Πρόσωπο χάρις στον οποίο προσφέρεται η σωτηρία στο γένος των ανθρώπων. Εμείς οι άνθρωποι μολυνθήκαμε από την αμαρτία. Και δεν είναι δυνατόν να πει ο Θεός ότι ευαρεστείται με μας. Και ο αγιότερος από τους ανθρώπους δεν είναι χωρίς αμαρτία. Και για κανένα δεν μπορεί να πει ο Θεός ότι αυτός είναι ο άνθρωπος «στον οποίον ευδόκησα», γιατί σε όλους υπάρχει η αμαρτία. Ο Θεός όμως αγαπάει το πλάσμα του, και έτσι βρήκε τρόπο για να μας χαρίσει την σωτηρία. Απέστειλε για τον σκοπό αυτό τον Υιό του στον κόσμο για να σώσει τον κόσμο. Και έτσι διακηρύττει ότι ο Κύριος Ιησούς Χριστός είναι ο Υιός του ο αγαπητός «στον οποίον ευδόκησε». Ευδόκησε «για να σωθεί ο κόσμος από αυτόν» (Ιωάν. 3:17).

3. Οι συνέπειες της σχέσης του Χριστού με το Θεό τον άνθρωπο: Οι πρακτικές συνέπειες της διακήρυξης αυτής είναι πολύ αξιοπρόσεκτες.

α) Μόνο στο όνομα του Χριστού και δια του Χριστού υπάρχει σωτηρία. Κατά συνέπεια, αντιλαμβάνεσαι, χριστιανέ μου, πόσο απαραίτητος είναι για σένα ο σύνδεσμός σου με τον Χριστό; Υπάρχουν άνθρωποι που δεν είναι ολοκληρωτικά άπιστοι, αλλά έχουν επιφυλάξεις όσον αφορά στην θεότητα του Χριστού. Ας μάθουν λοιπόν ότι η πίστη απλά και μόνο σε ένα ανώτατο Όν δεν ωφελεί σε τίποτε. Είναι μάταια και άκαρπη πίστη. Γιατί «δεν υπάρχει σωτηρία σε κανέναν άλλον» (Πράξ. 4:12). Ένας μόνο παρέχει την σωτηρία στους ανθρώπους, ο Χριστός. Επομένως η πίστη στον Σωτήρα Χριστό και ο ουσιαστικός σύνδεσμος μαζί του είναι βασική προϋπόθεση της σωτηρίας μας.

β) Μόνον όταν γίνονται στο όνομα του Χριστού έχουν αξία οι προσευχές. Αυτό πρέπει να γνωρίζει κάθε ορθόδοξος Χριστιανός. Οποιαδήποτε άλλη επίκληση του Θεού είναι σαν μια πέτρα που την ρίχνει κανείς προς τα πάνω αλλά πέφτει πάλι κάτω και μάλιστα επάνω του. Όταν όμως οι προσευχές γίνονται με πίστη στον Σωτήρα Χριστό, τότε οι φτερούγες της πίστης αυτής ανεβάζουν τις προσευχές μας μέχρι τον θρόνο του Θεού, και ο Θεός στέλνει από επάνω («άνωθεν») «πάσαν δόσιν αγαθήν και παν δώρημα τέλειον». Για αυτόν τον λόγο ακούμε να μνημονεύεται σε όλες τις προσευχές της Εκκλησίας μας το όνομα του Χριστού και επικαλούμαστε την χάρη και το έλεος του Θεού «δια των οικτιρμών του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού».

γ) Η μυστηριακή ένωση του Χριστιανού με τον Χριστό είναι αναγκαία. Επίσης, εκείνη η μυστηριακή επικοινωνία με τον Σωτήρα Χριστό, που παρέχεται με την κοινωνία του αχράντου Σώματος και του τιμίου Αίματος του Κυρίου, δίνει στον Χριστιανό την δυνατότητα να ενωθεί στενότατα με τον Χριστό και να δεχθεί την σωτηρία του από Αυτόν. Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν πόσο πολύ βλάπτονται όσοι μένουν μακριά από το μυστήριο της Θείας Κοινωνίας; Ματαιώνεται το αποτέλεσμα οιασδήποτε θρησκευτικής και ηθικής προσπάθειας του, αν δεν ενωθεί ο Χριστιανός με τον Χριστό όπως Εκείνος το καθόρισε όταν είπε, «Όποιος τρώει την σάρκα μου και πίνει το αίμα μου μένει μέσα σε μένα και εγώ μέσα σε εκείνον» (Ιωάν. 6:54). Ενωμένοι λοιπόν με τον Χριστό μέσω της Θείας Κοινωνίας , και συνδεδεμένοι μαζί του μέσω της προσευχής, πού γίνεται «εν τω ονόματί του» έχουμε τις θεμελιώδεις προϋποθέσεις της σωτηρίας μας.

δ) Η οργανική σύνδεση του Χριστιανού με την Εκκλησία είναι αναγκαία.Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο Κύριος ίδρυσε την Εκκλησία του επάνω στη γη. Ο θείο λόγος μας πληροφορεί ότι η Εκκλησία είναι το σώμα του Χριστού. Εκείνος είναι η κεφαλή, και η Εκκλησία (τα μέλη της , εμείς οι Χριστιανοί, οι Χριστιανοί όλων των αιώνων) είναι μέλη του σώματός του. Επομένως, όποιος δεν συνδέεται οργανικά με την Εκκλησία σαν μέλος της, δεν μετέχει της σωτηρίας, διότι είναι ξένος προς το Σώμα του Εκείνου δια του οποίου ευδόκησε ο Θεός να δώσει την σωτηρία στους ανθρώπους.

Οφείλουμε λοιπόν να είμαστε ενωμένοι με τον Σωτήρα Χριστό και με την αγία Εκκλησία του. Έτσι η ζωή μας θα λαμβάνει χάρη και αγιασμό από Αυτόν και θα μπορεί ο Θεός Πατέρας να μας αναγνωρίσει σαν πρόσωπα στα οποία ευαρεστείται να δώσει σωτηρία, επειδή είμαστε ενωμένοι με τον Υιό του, πιστεύουμε σ’ αυτόν και συνδεόμαστε μαζί του με τα μυστήρια και την προσευχή και ανήκουμε στην Εκκλησία του όπου προσπαθούμε με την χάρη του να ακολουθήσουμε την οδό του αγιασμού.

============

7^η Ιανουαρίου: Η Σύναξη του Προδρόμου

«Η Μαρτυρία του Βαπτιστού»

«Και εγώ... μαρτύρησα ότι αυτός είναι ο Υιός του Θεού » (Ιωάν. 1:34)

Αυτή την σαφή και κατηγορηματική μαρτυρία για τον Σωτήρα Χριστό έδωσε ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, ο μέγας αυτός άγγελος της ερήμου, ο ιεροκήρυκας της μετάνοιας. Είχε αποσταλεί από τον Θεό για να προετοιμάσει τον λαό να υποδεχτεί τον Μεσσία. Και όταν του δόθηκε από τον Θεό σαν σημάδι αναγνώρισης του Μεσσία, το εξαιρετικό προνόμιο «να δει το Πνεύμα να κατεβαίνει και να μένει επάνω του» (Ιωάν. 1:33), άρχισε αμέσως να διαλαλεί στα πλήθη, «ότι αυτός είναι ο Υιός του Θεού» (Ιωάν. 1:34). Είναι πάρα πολύ σπουδαία η μαρτυρία αυτή του Βαπτιστή Ιωάννη, και ταυτόχρονα αποτελεί και για αυτόν τον ίδιον τίτλο τιμής και πανηγυρικό εγκώμιο. Η αξία της μαρτυρίας αυτής καταφαίνεται:

1. Από την ανιδιοτέλεια του Ιωάννη. Είναι γνωστό πόση σημασία έχει η ανιδιοτέλεια για ένα μάρτυρα που βεβαιώνει κάποιο γεγονός. Θέλετε να δείτε την ανιδιοτέλεια του Ιωάννη; Όταν η φήμη του είχε φθάσει στο έπακρό της και ο λαός τον αποθέωνε, έστειλαν οι Ιουδαίοι από τα Ιεροσόλυμα «ιερείς και λευίτες να τον ερωτήσουν: εσύ ποιος είσαι;» Η ερώτηση αυτή οφειλόταν στο ότι στο ότι είχε γεννηθεί σε πολλούς η ιδέα, μήπως τυχόν ο Ιωάννης ήταν ο Μεσσίας. Ο ειλικρινής όμως και ακέραιος αυτός άνθρωπος απαντάει απερίφραστα όχι μόνον «δεν είμαι εγώ ο Χριστός» αλλά και ότι, παρόλη την δράση και την φήμη που τον χαρακτήριζε, αυτός σύγκρινε τον εαυτόν του με τον Μεσσία και είπε ότι δεν ήταν άξιος «ούτε το κορδόνι να λύσει από τα υποδήματά του!»

Όσοι δεν είναι ανιδιοτελείς αλλά αποβλέπουν στα ατομικά τους συμφέροντα και οφέλη, εξυψώνουν πάντοτε τον εαυτόν τους, όσο μπορούν περισσότερο και δεν αποποιούνται τόσο εύκολα ένα μεγάλο κολακευτικό τίτλο που τους αποδίδεται. Αντίθετα, ο Ιωάννης παραμερίζει τελείως τον εαυτό του, για να προβάλει με όλη την αίγλη το πρόσωπο του Σωτήρα Χριστού. «Εκείνος πρέπει να αυξάνει, και εγώ να ελαττώνομαι» (Ιωάννης 3:30), τονίζει. Εγώ, λέει, δεν είμαι παρά ένα ταπεινό λυχνάρι μπροστά στον Ήλιο της δικαιοσύνης. Δεν έχει πλέον καμιά αξία το λυχνάρι, όταν το φως του Ήλιου φωτίζει τον κόσμο.

Αντιλαμβανόμαστε, επομένως, αγαπητοί μου, ότι κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις, η μαρτυρία του Ιωάννη περί του Χριστού, «ότι Αυτός είναι ο Υιός του Θεού,» έχει όλη την βαρύτητα της μαρτυρίας ενός απόλυτα αξιόπιστη μάρτυρα. Αλλά η σημασία της αποδεικνύεται ακόμη περισσότερο:

2. Από τον βίο του Ιωάννη. Ήταν μεγάλο ηθικό ανάστημα ο Βαπτιστής. Από την κοιλιά της μητέρας του ήταν ήδη εκλεκτός του Θεού. «Καί μέ Πνεύμα Άγιο θα πληρωθεί και από τότε ακόμη που θα βρίσκεται στην κοιλιά της μητέρας του» (Λουκ. 1:15), διαβεβαίωσε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ. Έπειτα πηγαίνει στην έρημο ενώ είναι νεότατος. Και εκεί λαβαίνει την μεγάλη κλήση του από τον Θεό (Λουκ. 3:3), να γίνει πρόδρομος του Μεσσία, δηλ. να προετοιμάσει τους ανθρώπους να δεχθούν τον Σωτήρα Χριστό. Σαν απεσταλμένος πλέον του Θεού «ήρθε σε όλη την περιοχή γύρω από τον Ιορδάνη και κήρυττε το βάπτισμα της μετάνοιας για την άφεση των αμαρτιών» (Λουκ. 3:4). Η ατομική του ζωή είναι πολύ ασκητική. Περιορίζει στο ελάχιστο και αυτά ακόμη που είναι τα πιο απαραίτητα στον άνθρωπο, την τροφή και το ένδυμα. Η τροφή του είναι ακρίδες (βλαστάρια χόρτων) και μέλι άγριο. Και το ένδυμά του είναι κατασκευασμένο από τρίχες καμήλας, με μια δερμάτινη ζώνη στην μέση του. Έτσι απέριττος ήταν σε όλες τις εκδηλώσεις του. Ήταν ταπεινός στο έπακρο, χωρίς να επηρεάζεται καθόλου από την μεγάλη φήμη του ή το κύρος του, που είχε αποκτήσει ανάμεσα στον λαό και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που το υπολόγιζαν και οι Φαρισαίοι και οι αρχιερείς και οι πρεσβύτεροι του λαού –γιατί φοβόντουσαν τον όχλο, αφού όλοι θεωρούσαν τον Ιωάννη ως προφήτη» (Ματθ. 21:26). Γενικά η αγιότητά του ήταν τεκμηριωμένη με μαρτυρίες και πανθομολογούμενη, αφού ακόμη και ο Ηρώδης τον θεωρούσε «άνδρα δίκαιο και άγιο, και τον προστάτευε, και όταν τον άκουγε πρόβαλε πολλές αντιδράσεις, αλλά τον άκουγε με ιδιαίτερη ευχαρίστηση» (Μάρκος 6:20).

Για αυτό το λόγο είπαμε ότι η μαρτυρία του Ιωάννη περί του Σωτήρα Χριστού είναι μαρτυρία αξιοσέβαστου ανθρώπου αναγνωρισμένης αγιότητας. Είναι, λοιπόν, μαρτυρία μεγάλης σημασίας και αξίζει ναι τύχει πολλής προσοχής. Επιπλέον όμως είναι και μαρτυρία που έχει επισφραγισθεί: Πως;

3. Από την επικύρωση με το αίμα του Ιωάννη. Λίγο χρόνο μετά την Βάπτιση του Κυρίου, ο Ιωάννης συλλαμβάνεται και ρίχνεται στην φυλακή από τον Ηρώδη, που παρακινήθηκε από για αυτό από την παράνομη σύζυγό του (την γυναίκα του αδελφού του) την Ηρωδιάδα, γιατί ο Ιωάννης έλεγχε και καυτηρίαζε την παράνομη αυτή συμβίωση και τόνιζε στον Ηρώδη, «δεν σου επιτρέπεται να έχεις την γυναίκα του αδελφού σου» (Μάρκος 6:18). Ακολούθησε μετά η αποτομή της κεφαλής και η αιματηρή θανάτωση του Ιωάννη, κάτω από τις γνωστές εκείνες συνθήκες του συμποσίου του Ηρώδη και του χορού της θυγατέρας του Ηρώδη της Ηρωδιάδας και του ανόσιου όρκου του Ηρώδη προς αυτήν ότι θα επιβράβευε το χορό της με οποιοδήποτε έπαθλο επιθυμούσε εκείνη. Κι το τραγικό έπαθλο ήταν η κεφαλή του Ιωάννη. Με το αίμα του, λοιπόν, επισφραγίζει ο Τίμιος Πρόδρομος τους αγώνες του σαν μάρτυρας της αλήθειας και της ηθικής. Ποιος δεν θα ομολογήσει, ότι η εμμονή του Ιωάννη στην κλήση του μέχρις αίματος και αυτοθυσίας, και το ότι διακήρυττε την αλήθεια πάντοτε και σε κάθε κατεύθυνση, αναδεικνύουν αυτόν μεν ήρωα και μάρτυρα της αλήθειας, τις διακηρύξεις του δε περί ηθικής, μετάνοιας και Σωτήρα Χριστού –«ότι αυτός είναι ο Υιός του Θεού»– αυθεντικότατες.

Την μαρτυρία αυτή και διακήρυξη την έχουμε ήδη αποδεχτεί και εμείς, εφ΄ όσον είμαστε Χριστιανοί. Άραγε όμως καταλαβαίνουμε ότι ο σημερινός κόσμος περιμένει από εμάς που φέρουμε το όνομα του Χριστιανού με ακεραιότητα και ανιδιοτέλεια, όπως έγινε στην περίπτωση του Ιωάννη του Βαπτιστή, να επιδείξουμε ζωή ανάλογη και σύμφωνη με την χριστιανική πίστη μας, και διάθεση και απόφαση να διατηρήσουμε την χριστιανική μας πορεία οτιδήποτε και αν μας στοιχίσει; Αυτή τη μαρτυρία καλούμαστε να δείξουμε στον κόσμο. Να αποδείξουμε με την ζωή μας και το χριστιανικό παράδειγμά μας ότι η χριστιανική μας πίστη είναι αλήθεια και ζωή ανώτερη και ευγενέστερη. Όταν ο κόσμος δυσπιστεί όσον αφορά στην χριστιανική πίστη, και όταν πολλοί λεγόμενοι Χριστιανοί (άτομα και λαοί) συντελούν με τα έργα τους στην δυσφήμηση και κατασυκοφάντηση της χριστιανικής πίστης, τότε στους αληθινούς Χριστιανούς παραμένει η κλήση και το καθήκον να δώσουν με τη ζωή τους έμπρακτη μαρτυρία στον κόσμο περί του Σωτήρα Χριστού «ότι Αυτός είναι ο Υιός του Θεού.»

[1]Ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος, διακεκριμένος και αξιοσέβαστος ιεράρχης της Εκκλησίας της Ελλάδος (1915-2008), διακρίθηκε σαν συγγραφέας για τις πολλές αγιολογικές μελέτες του, και τα υμνολογικά και κηρυγματικά έργα του. Διετέλεσε Αρχιδιάκονος του Αρχιεπισκόπου Χρύσανθου (1939-1941), Γραμματέας της Αρχιεπισκοπής Αθηνών (1941-1954), Ιεροκήρυκας, Ηγούμενος της Μονής Πετράκη, Διευθυντής της Θεολογικής Σχολής του Τιμίου Σταυρού Βοστώνης (1961-1962), Μητροπολίτης Ζιχνών και Νευροκοπίου (1965-1974) και Μητροπολίτης Πατρών (1974-2005). Τα μεταγλωττισμένα κείμενά του που δημοσιεύονται εδώ είναι ειλημμένα από τον Εφημέριο (1959). Πρωτ. Γ.Δ.Δράγας

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

του Δ. Σ. ΜΠΑΛΑΝΟΥ[1]

Καθηγητού Πατρολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών

Μεταγλώττιση στην Νεοελληνική

Του Πρωτοπρεσβυτέρου Γεωργίου Δ. Δράγα

Καθηγητού Πατρολογίας στην Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού Βοστώνης

Μέρος 1^ον:Η Εκκλησία των Εννέα Πρώτων Αιώνων

(από την ίδρυση της Εκκλησίας μέχρι το Σχίσμα Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας, 33-867 μ.Χ.)

a. h eκκλησία των τριών πρώτων αιώνων

(δηλ. Η Εκκλησία υπό διωγμό, 33-313 μ.Χ.)

1. Η κατάσταση του κόσμου όταν ήρθε ο Χριστός

Ο Όλυμπος υψωνόταν πάντοτε αγέρωχος, οι μεγαλοπρεπείς ναοί διατηρούνταν, και τα ονόματα των θεών διασώζονταν. Έλλειπε όμως κάτι που έκανε και τον Όλυμπο κενό, και τους ναούς κενούς, και τα ονόματα των θεών επίσης κενά. Έλειπε η πίστη, και όταν λείπει η πίστη στον ένα Θεό, λείπει η ελπίδα, και η κοινωνία χωρίς ελπίδα είναι ηθικά νεκρή. Τέτοια ήταν η κοινωνία όταν ήλθε ο Χριστός.

Μονάχα μια μικρή γωνιά της γης υπήρχε όπου διατηρούνταν η πίστη στον Θεό, η Ιουδαία. Αλλά και εκεί ακόμα δεν διατηρούνταν η πίστη αγνή, όπως την δίδαξε ο Θεός μέσω των προφητών. Ήταν μια πίστη διεφθαρμένη με ανθρώπινες διδασκαλίες. Ήταν πίστη. Αλλά δεν ήταν τώρα πια η πίστη του πνεύματος και της καρδιάς. Ήταν η πίστη του γράμματος, των χειλιών. Ήταν μια πίστη νεκρή.

Και όμως τα γράμματα και οι επιστήμες ήταν στην ακμή τους. Υπήρχε ένα πλήθος φιλοσοφικών σχολών, ανάμεσα στις οποίες διακρινόταν για τις ηθικές αρχές της η Στωική. Καταγινόταν, αν και μάταια, να αντικαταστήσει την πίστη στην ανθρωπότητα , την οποία είχε απονεκρώσει η φιλοσοφία.

Ο Ρωμαϊκός αετός είχε συγκεντρώσει κάτω από τα πόδια του όλον τον τότε γνωστό κόσμο, και η γλώσσα των θεών, η ελληνική, είχε επικρατήσει ως η γλώσσα του κόσμου και μιλιόταν παντού. Ίσως ποτέ άλλοτε δεν είχε ο κόσμος παρουσιάσει μια τέτοια ενότητα, μία εξουσία, μία γλώσσα. Υπήρχε και μια ακόμα ενότητα, μια ενότητα πόθου. Ο κόσμος ήταν διεφθαρμένος, κι όμως αποστρεφόταν την διαφθορά. Έτσι κατέληγε η απιστία και η διαφθορά σε ένα πόθο, πόθο για βελτίωση και ανόρθωση, δίψα του κόσμου για τον Θεό, τον ισχυρό, τον ζωντανό.

Η ανθρωπότητα στεκόταν τώρα πια στο χείλος της αβύσσου. Η ακολασία κατέπνιγε την ανθρωπότητα. Δεν υπήρχε ιερό και όσιο. Οι ωραίες λέξεις, αγάπη, φιλία, καθήκον, είχαν διαγραφεί από το λεξικό της ανθρωπότητας και δεν υπήρχε πια κανένα ευγενικό συναίσθημα που να ανυψώσει τις καρδιές και κανένας ευγενικός παλμός για να τις κινήσει. Μόνο θαύμα θα μπορούσε να σώσει τον κόσμο. Και το θαύμα γίνεται. Έρχεται ο Υιός του Θεού με ανθρώπινη μορφή και αναζωογονεί και ανακαινίζει τον απονεκρωμένο κόσμο. Κηρύττει την πίστη στον ένα Θεό, που δεν πρέπει να εκδηλώνεται πλέον με θυσίες ζώων, αλλά με θυσίες αγάπης. Έτσι, την απιστία διαδέχεται η πίστη, την απελπισία η ελπίδα, τον εγωισμό η αγάπη. Και οι τρεις αυτές λέξεις –πίστη, ελπίδα, αγάπη – ανακαινίζουν τον κόσμο.

Αλλά ο κόσμος ήταν πολύ διεφθαρμένος και δεν μπορούσε να αναγνωρίσει τι του προσφερόταν. Ποτισμένος με άλλες ιδέες δεν μπορούσε να αντιληφθεί τον Θεό επάνω στη γη. Διψούσε ο κόσμος για σωτήρα, αλλά τον φανταζόταν κάπως αλλιώς.

Οι Ιουδαίοι από την μια μεριά ζητούσαν και περίμεναν τον Μεσσία. Πως όμως τον φανταζόντουσαν; Μάλλον σαν πολεμιστή, που θα φρόντιζε μόνο για τον Ιουδαϊκό λαό και θα νικούσε και θα έθετε τους άλλους λαούς κάτω από την πτέρνα του Ισραήλ. Ζητούσαν Μεσσία, αλλά από τον κόσμο τούτο. Αντί γι αυτόν όμως έρχεται ο Μεσσίας που κηρύττει ειρήνη, που φροντίζει για όλο τον κόσμο, που δεν ζητάει την βασιλεία του κόσμου τούτου την βασιλεία των Ουρανών. Διαψεύδει τις ελπίδες του Ιουδαϊκού λαού, γι αυτό και εγείρεται εναντίον του Μεσσία η αντιπάθεια και ο πόλεμος εκ μέρους των Ιουδαίων.

Από την άλλη μεριά, οι εθνικοί, δηλαδή οι ειδωλολάτρες – γιατί έτσι τους έλεγαν – και η εθνική θρησκεία, δηλ. η ειδωλολατρία, ζητούσαν και περίμεναν και αυτοί κάποιον Μεσσία. Αλλά σε μια εποχή κατά την οποία μόνο η δύναμη του ισχυρού εκτιμούνταν, δεν ήταν δυνατόν ποτέ να πιστευτεί, ότι εκείνος ήταν ο Σωτήρας του κόσμου, εκείνος ήταν ο Υιός του Θεού, που καταγόταν από μια περιφρονημένη χώρα και από φτωχούς γονείς, και που δεν είχε που την κεφαλή κλίνει.

Έτσι, ο Χριστιανισμός από την πρώτη του εμφάνιση ήλθε σε σύγκρουση με τον κόσμο και εγέρθηκε εναντίον του άμεσος διωγμός, από την μια μεριά από τον Ιουδαϊσμό, και από την άλλη, από τον Εθνισμό.

2. Οι Διωγμοί

α). Εκ μέρους των Ιουδαίων: Την ημέρα της Πεντηκοστής του έτους κατά το οποίο αναστήθηκε ο Χριστός (δηλ. το 33 μ.Χ.), έστειλε στους μαθητές του, στα Ιεροσόλυμα, το Πνεύμα που τους είχε υποσχεθεί. Κατά την ημέρα εκείνη προστέθηκαν στους 120 μαθητές, μετά τα σημεία που επακολούθησαν το κήρυγμα του Πέτρου, 3,000 περίπου πού έσπευσαν να βαπτιστούν. Οι Ιουδαίοι εκείνο τον καιρό ήταν διηρημένοι σε τρεις θρησκευτικές αιρέσεις. Η πιο πολυπληθής ήταν η αίρεση των Φαρισαίων. Τους Φαρισαίους διέκρινε φανατικός ζήλος στην εκπλήρωση των τύπων του νόμου, εξωτερική πίστη που επιδείκνυε σφοδρό μίσος κατά των ξένων, το οποίο θέρμαινε την ελπίδα και τον πόθο τους για τον ερχομό του Μεσσία που θα τους ελευθέρωνε από τον ζυγό των ξένων και θα υπέτασσε τον κόσμο στα πόδια του Ισραήλ. Έρχεται όμως ο Χριστός, που πολεμάει και καυτηριάζει τους Φαρισαίους για την θρησκεία των τύπων, και διαψεύδει τις ελπίδες του για έναν Μεσσία κατακτητή. Από εκεί και μετά ακολουθεί σφοδρός πόλεμος των Φαρισαίων εναντίον του Χριστού και της διδασκαλίας του.

Η δεύτερη αίρεση ήταν οι Σαδδουκαίοι, που πολεμούσαν την χριστιανική θρησκεία, γιατί αρνούνταν την ανάσταση του Χριστού, επάνω στην οποία βασίζεται ολόκληρο το χριστιανικό οικοδόμημα. Οι Σαδδουκαίοι ήταν άσπονδοι εχθροί των Φαρισαίων, δεν τηρούσαν αυστηρά τον νόμο, αρνούνταν την ύπαρξη των αγγέλων και ήταν φίλοι των ξένων. Η τρίτη αίρεση ήταν των Εσσαίων που είχε ασκητικό χαρακτήρα.

Η αντίθεση των δοξασιών και των βλέψεων του Χριστιανισμού προς τις δύο κυριότερες Ιουδαϊκές αιρέσεις (τους Φαρισαίους και τους Σαδδουκαίους) ήταν φυσικό να επιφέρει δεινούς διωγμούς κατά του Χριστιανισμού. Εκτός από φυλακίσεις και άλλες καταδιώξεις, τις οποίες υπέστησαν οι μαθητές στην Παλαιστίνη, αίμα μαρτυρικό πότισε την γη εκείνη, όπου μαρτύρησε ο Υιός του ανθρώπου. Ο Στέφανος ο Πρωτομάρτυρας έπεσε πρώτο θύμα της άγριας εκείνης λύσσας (το έτος 36 μ.Χ.), του οποίου οι τελευταίες λέξεις, ενώ τον λιθοβολούσαν, ήταν , «Κύριε Ιησού, δέξου το πνεύμα μου. Κύριε μη λογαριάσεις σ’ αυτούς την αμαρτία αυτή.» Τότε ξέσπασε μεγάλος διωγμός κατά των Χριστιανών στα Ιεροσόλυμα, έτσι ώστε διασκορπίστηκαν όλοι οι Χριστιανοί και μόνον οι απόστολοι έμειναν στα Ιεροσόλυμα.

Μεταξύ εκείνων που καταδίωκαν με μανιώδη τρόπο τον Χριστιανισμό ήταν και κάποιος νεαρός φαρισαίος ονομαζόμενος Σαούλ, ο οποίος όμως, ύστερα από μια θαυματουργική εμφάνιση του Κυρίου σ’ αυτόν (το έτος 37 μ.Χ.) μετατράπηκε από διώκτης ένθερμος κήρυκας του Ευαγγελίου και ένας από τους στυλοβάτες του Χριστιανισμού, ο απόστολος Παύλος. Αργότερα μαρτύρησαν, μεταξύ άλλων και απόστολος Ιάκωβος και, ο οποίος αποκεφαλίστηκε (το έτος 44 μ.Χ.) και ο Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, ο οποίος λιθοβολήθηκε (το έτος 62 μ.Χ.).

β) Οι Διωγμοί εκ μέρους των Εθνικών: Αν οι διωγμοί που υπέστησαν οι Χριστιανοί από τους Ιουδαίους ήταν δεινοί, τα όσα υπέστησαν από τους Εθνικούς είναι ανεκδιήγητα. Αρχικά οι Εθνικοί περιφρονούσαν τον Χριστιανισμό. Γρήγορα όμως την περιφρόνηση διαδέχτηκε ένας πόλεμος απηνής. Στον πόλεμο αυτό η ρωμαϊκή εξουσία επέδειξε τόσον ζήλο, όσο και ο λαός. Τι ήταν όμως εκείνο που διέγειρε την έχθρα της ρωμαϊκής εξουσίας κατά της θρησκείας του Χριστού; Τι άλλο παρά το πολιτικό συμφέρον; Η μόνη αρετή, που υπήρχε ακόμη ήταν η πολιτική αρετή. Η υποταγή στην ρωμαϊκή εξουσία ήταν η ανώτερη αρετή. Ο αυτοκράτορας ήταν το ανώτερο όν. Ενώ το ρωμαϊκό κράτος ήταν η ακατανίκητη δύναμη. Και όμως έρχεται ο νέος Μεσσίας, ο οποίος διδάσκει ότι δούλος και αυτοκράτορας είναι αδελφοί και ίσοι ενώπιον του Θεού, ότι η ισχύς του ρωμαϊκού κράτους είναι πρόσκαιρη, θα καταλυθεί και θα έλθει η ισχύς του αιώνιου κράτους, της βασιλείας του Θεού.

Για τον εθνικό κόσμο η ισχύς ήταν στον κόσμο τούτο. Για τον Χριστιανισμό όμως ήταν στον κόσμο εκείνο. Γι αυτό και η σύγκρουση των δύο κόσμων, του κόσμου της ύλης και του κόσμου του πνεύματος ήταν αναπόφευκτη. Η άρνηση της προσκυνήσεως της εικόνας του Καίσαρα ήταν η έσχατη προδοσία, ήταν προδοσία των ιδανικών του ρωμαϊκού κράτους.

Αλλά αν η αιτία της καταδίωξης του Χριστιανισμού από την πολιτεία ήταν λόγοι πολιτικοί, η δεισιδαιμονία, ο φανατισμός και το υλικό συμφέρον αρχόντων και αρχομένων πολύ συντελούσαν στην δεινότητα των διωγμών. Τυχαία δυστυχήματα, πυρκαγιές, σεισμοί, πλημμύρες, λιμοί, εκρήξεις αποδίδονταν στην οργή των θεών κατά της κοινωνίας, που ανεχόταν τους Χριστιανούς. Οι εθνικοί ιερείς και πλείστοι άλλοι υπέστησαν ζημιές στα υλικά τους συμφέροντα δια της εξάπλωσης του Χριστιανισμού. Οι Χριστιανοί θεωρούνταν όχι μόνο σαν εχθροί της πολιτείας αλλά και της κοινωνίας, την οποίαν απέφευγαν και περιφρονούσαν. Τέλος οι συκοφαντίες κατά του Χριστιανισμού, ως ανήθικης θρησκείας, εύρισκαν εύκολη διάδοση. Αν συνενώσουμε όλους αυτούς τους λόγους, θα εξηγήσουμε το μίσος και την λύσσα με τις οποίες άρχοντες και αρχόμενοι προέβαιναν στους δεινούς εκείνους διωγμούς εναντίον των Χριστιανών. Για τρεις ολόκληρους αιώνες ζούσε και αναπτυσσόταν η Εκκλησία κάτω από συνθήκες τρομοκρατίας. Ήταν μια περίοδος πάλης, πάλης απόγνωσης και αγωνίας, μια περίοδος δοκιμασίας για την Εκκλησία. Και όπως το πυρ δοκιμάζει το χρυσάφι, έτσι και οι διωγμοί εκείνοι ήταν δοκιμαστήριο των ψυχών. Υπήρξαν και ασθενείς ψυχές που προτίμησαν την ζωή του κόσμου τούτου από την αιώνια ζωή. Υπήρξαν όμως και ευγενείς, θείες ψυχές που περιφρόνησαν τα βασανιστήρια και τις οδύνες, ακόμη και αυτόν τον θάνατο, για να κερδίσουν τον Χριστό! Αν επέζησε ο Χριστιανισμός στην δεινή εκείνη πάλη, τούτο οφείλεται στο αίμα των μαρτύρων αυτών. Είναι νόμος σκληρός, αλλά νόμος αμετακίνητος και γηραιός όπως ο κόσμος, ότι κάθε ιδέα για να μεγαλουργήσει πρέπει να εμποτιστεί στην κολυμπήθρα του αίματος και του αγώνα. Και όπως για να ωριμάσουν τα σιτάρια έχουν ανάγκη από δροσιά, έτσι για να ωριμάσει και να ανδρωθεί μια ιδέα είναι ανάγκη να χυθεί αίμα. Και πράγματι, ας κάνει κανείς μια ανασκόπηση της ιστορίας. Πόσο μεγάλο ήταν το κατόρθωμα χωρίς αγώνα και αίμα; Πραγματικά, το αίμα και ο διωγμός είναι εκείνα που φανατίζουν για μια ιδέα, και μόνο ο φανατισμός –ο αληθινός και ιερός φανατισμός– μπορεί να νικήσει και να επικρατήσει.

Ο πρώτος διωγμός κατά των Χριστιανών συνέβη στη Ρώμη κατά την εποχή του ωμού αυτοκράτορα Νέρωνα (το 64 μ.Χ.). Μια φοβερή πυρκαγιά, την οποία ο ίδιος ο Νέρωνας πιθανότατα διάταξε και την οποία αργότερα απόδωσε στους Χριστιανούς, έδωσε την αφορμή για το διωγμό. Τα σώματα των Χριστιανών περιτυλίσσονταν σε δέρματα άγριων θηρίων και ρίχνονταν βορά στους σκύλους, ή τα άλειφαν με πίσσα, τα κρεμούσαν σε δοκούς και τους έβαζαν φωτιά για να φωτίζουν σαν ζωντανές λαμπάδες τους κήπους του αυτοκράτορα και αιμοχαρούς Καίσαρα. Τότε μαρτύρησαν στη Ρώμη και οι κορυφαίοι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος.

Την εποχή του Τραϊανού (98-117 μ.Χ.) πάλι καταδιώχτηκαν αλύπητα οι Χριστιανοί. Δεν λυπήθηκαν ούτε τον γέροντα επίσκοπο Ιεροσολύμων Συμεών, που ήταν συγγενής του Κυρίου και σε ηλικία 120 ετών. Αφού τον μαστίγωσαν, τον σταύρωσαν και έτσι βρήκε μαρτυρικό θάνατο. Επίσης ο πολιός επίσκοπος Ιγνάτιος της Αντιόχειας εστάλη σιδηροδέσμιος στη Ρώμη και εκεί ρίχτηκε βορά στα θηρία. Λίγες μέρες πριν υποστεί το μαρτύριό του, προσευχόταν να υποβληθεί στα φρικτότερα βασανιστήρια για να κερδίσει τον Χριστό.

Την εποχή του Αδριανού (117-138 μ.Χ.) και του Αντωνίνου Πίου (138-161) η πολιτεία δεν καταδίωξε συστηματικά τους Χριστιανούς. Ο λαός όμως συνέχισε τους διωγμούς του. Το 156 μ.Χ. συνέβη και ο φοβερός διωγμός στην Σμύρνη, στον οποίο έπεσε θύμα και ο τελευταίος από τους μαθητές των Αποστόλων, ο γηραιός επίσκοπος Πολύκαρπος, γιατί δεν δέχτηκε να απαρνηθεί Εκείνον τον οποίον υπηρέτησε πιστά για 86 χρόνια ως τον Κύριό του. Με καταπληκτικό θάρρος και αταραξία υπέμεινε τον θάνατο επάνω στην πυρά.

Την εποχή του Μάρκου Αυρήλιου (161-180) έπεσαν πολλοί μάρτυρες σε πολλές περιοχές. Έψαχναν να βρουν τους Χριστιανούς και όσοι από αυτούς επέμειναν στην πίστη τους υποβάλλονταν σε μαρτύρια. Η δούλη Βλανδίνη μαστιγώθηκε, αναγκάστηκε να καθίσει σε πυρακτωμένο σίδηρο, ρίχτηκε στα θηρία και τελικά θανατώθηκε. Και όμως σε όλα αυτά τα μαρτύρια συνέχισε να φωνάζει γεμάτη θείο θάρρος «είμαι Χριστιανή».

Ο Σεπτίμιος Σεβήρος (193-211) αρχικά ήταν ευνοϊκός προς τους Χριστιανούς, μετά όμως από το 202 τους κατεδίωξε ανελέητα, ιδιαίτερα στην Αφρική. Εκεί μαρτύρησε μεταξύ άλλων και η νεαρή γυναίκα Περπέτουα που είχε ευγενική καταγωγή επειδή έμεινε αμετακίνητη στην πίστη της. Πρώτα φυλακίστηκε και υποβλήθηκε σε διάφορα μαρτύρια, και έπειτα παραδόθηκε στα κέρατα μιας μανιασμένης άγριας αγελάδας και στην ακονισμένη σπάθα ενός μονομάχου.

Ο Δέκιος (249-251) έγειρε πάλι μεγάλο διωγμό εναντίον των Χριστιανών, γιατί διάταξε να εφαρμοστούν φοβερά βασανιστήρια σε όσους αρνούνταν να θυσιάσουν στα είδωλα. Ο αριθμός των επισκόπων που έχασαν τότε τη ζωή τους ήταν πολύ μεγάλος.

Την εποχή του Γάλλου (251-253) και του Ουαλεριανού (253-260) πάλι καταδιώχτηκαν οι Χριστιανοί. Ύστερα όμως επικράτησε ειρήνη για 43 έτη (260-303). Κατάπαυσαν οι διωγμοί, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις. Η ειρήνη όμως αυτή ήταν η άμπωτη πριν από την πλημμυρίδα. Γιατί σαν θύελλα ενέσκηψε ο χειρότερος από όλους του διωγμούς.

Ο διωγμός του Διοκλητιανού (284-305) ήταν ο οδυνηρότερος αλλά και ο τελευταίος. Τα πρώτα 18 χρόνια της ηγεμονίας του φάνηκε ειρηνικός προς τους Χριστιανούς. Ύστερα όμως αντιλήφθηκε ότι το ρεύμα της αύξησης του Χριστιανισμού ήταν ασταμάτητο –ιδιαίτερα ύστερα από την περίοδο 40 χρόνων ειρήνης που είχε προηγηθεί– και στο σημείο αυτό τον ερέθισε ο γαμπρός του Γαλέριος πού ήταν φανατικός εχθρός των Χριστιανών. Έτσι το 303 μ.Χ. άρχισε σφοδρό πόλεμο εναντίον των Χριστιανών. Η καταστροφή του ναού της Νικομήδειας έδωσε το σύνθημα. Την επομένη εκδόθηκε διάταγμα, με το οποίο όλοι οι Χριστιανοί αξιωματικοί και υπάλληλοι απολύοντας από την υπηρεσία τους και διαταζόταν η καταστροφή των χριστιανικών ναών και το κάψιμο των Γραφών. Ένα 2^ο διάταγμα διάταζε να ριχτούν όλοι οι κληρικοί στις φυλακές και να εξαναγκαστούν να προσφέρουν θυσίες. Ένα 3^ο διάταγμα (304 μ.Χ.) διάταζε όλους τους Χριστιανούς να θυσιάσουν στα είδωλα ή να θανατωθούν. Τότε μαρτύρησε ο Γεώργιος ο Τροπαιοφόρος, και ο Δημήτριος ο Μυροβλύτης στην Θεσσαλονίκη. Το 305 μ.Χ. μια ανίατη ασθένεια ανάγκασε τον Διοκλητιανό να καταθέσει το στέμμα. Μόνος του τότε ο Γαλέριος εμαίνετο στην Ανατολή εναντίον των Χριστιανών. Τελικά, όμως, ενώ βρισκόταν στο νεκρικό του κρεβάτι, κατανόησε ο Διοκλητιανός ότι καμιά ανθρώπινη βία δεν θα μπορούσε να την αναχαιτίσει την Χριστιανή πίστη, αφού τόσα ποτάμια αίματος που χύθηκαν δεν κατάφεραν να την εξαλείψουν. Βασανιζόμενος από την ανίατη ασθένειά του σκέφτηκε ότι όλα αυτά ήταν η εκδίκηση του Θεού των Χριστιανών. Έτσι μετανόησε και ανακάλεσε τα διατάγματά του εναντίον των Χριστιανών (στις αρχές του 311 μ.Χ.). Ο Μαξιμίνος όμως ανανέωσε στην Ανατολή τους διωγμούς εναντίον των Χριστιανών μετά τον θάνατο του Βαλέριου, και το ίδιο έκανε και ο Αύγουστος Μαξέντιος στην Δύση.

Ο Κωνσταντίνος, όμως, που ήταν Καίσαρας στη Δύση από το 306 μ.Χ., και είχε κληρονομήσει κάποια ευσέβεια από τον ήπιο πατέρα του τον Κωνσταντίνο Χλωρό (Καίσαρα της Δύσης μέχρι το 306), κατανόησε ότι ο Χριστιανισμός ήταν η θρησκεία του μέλλοντος. Αφού λοιπόν νίκησε τον Μαξέντιο, έγινε Κύριος της Δύσης (το 312 μ.Χ.). Στην μάχη που έδωσε εναντίον του Μαξέντιου, είδε ο Κωνσταντίνος, σύμφωνα με την παράδοση, ένα φωτεινό τρόπαιο του Σταυρού επάνω στον ουρανό, στο οποίο ήταν γραμμένο «Τούτῳ νίκα!» Τότε ο Κωνσταντίνος, λόγῳ του ονείρου, κατά το οποίο του εμφανίστηκε ο Χριστός και τον παρότρυνε να κατασκευάσει την σημαία του σταυρού (το λάβαρο) και να θέσει επάνω του το μονόγραμμα του ονόματος του Χριστού (ΧΡ). Ο Κωνσταντίνος, αφού πρώτα κατατρόπωσε τον Μαξιμίνο στην Ανατολή, ανακήρυξε το 312 μ.Χ. για την Δύση και το 313 μ.Χ. για την Ανατολή, γενική θρησκευτική ελευθερία σε όλο το κράτος έχοντας λάβει και την σύμφωνη γνώμη του Λικίνιου που ήταν συναρχηγός του στην Ανατολή. Κατά συνέπεια, κάθε ένας πιστός είχε πλέον ελευθερία θρησκευτικών πεποιθήσεων. Οι Χριστιανοί ήταν και αυτοί ελεύθεροι να εξασκήσουν την λατρευτική τους παράδοση.

Τελικά, η Εκκλησία ανέπνευσε. Η ύπαρξή της εξασφαλίστηκε τώρα πια. Βαπτισμένη στο αίμα των μαρτύρων της εξήλθε από τον αγώνα εκείνο γεμάτη ακμή και ζωτικότητα. Αφού άντεξε σ’ εκείνον τον αγώνα, τίποτε πλέον δεν θα ήταν ικανό να εμποδίσει την περαιτέρω πορεία της. Βέβαια η πορεία της δε θα ήταν πάντοτε ροδόσπαρτη. Είχε να παλέψει, όπως συνεχίζει να το κάνει και σήμερα. Ο αγώνας της όμως δεν ήταν πλέον αγώνας υλικής βίας, αλλά αγώνας πνεύματος. Αλλά τι μπορεί να φοβίσει την Εκκλησία σε ένα τέτοιο πνευματικό αγώνα, αφού η ίδια είναι καθίδρυμα του Πνεύματος του Κυρίου;

3. Οι πνευματικοί αγώνες της Εκκλησίας

Κατά την περίοδο αυτή, κατά την οποία το σπαθί και η φωτιά τόσο πολύ δοκίμασαν την Εκκλησία, υπήρξαν και συγγράμματα και κατηγορίες από φιλόσοφους και Ιουδαίους που προσπαθούσαν να πολεμήσουν τον Χριστιανισμό.

Δεν ήταν, όμως, μόνο οι Εθνικοί και οι Ιουδαίοι εναντίον των οποίων η Εκκλησία είχε να αντιπαλέψει, διότι δεν ήταν εκείνοι που της δημιουργούσαν τα περισσότερα προβλήματα. Είχε να αντιπαλέψει ενάντια στις παρανοήσεις και στις διαστροφές του πνεύματος του Ευαγγελίου μέσα στους ίδιους τους κόλπους της. Ήταν επόμενο, ότι ένα τόσο υψηλό φαινόμενο, όπως ο Χριστιανισμός, θα γινόταν αντικείμενο έρευνας μεταξύ ανθρώπων διαφορετικής μόρφωσης και διαφορετικών τάσεων, και δεν γινόταν κατανοητό από όλους αλλά θα προέκυπταν παρεξηγήσεις. Τα πλήθη που γίνονταν Χριστιανοί δεν μπορούσαν, ως εκ θαύματος, να αποβάλουν αμέσως κάθε σχέση με την αρχική τους θρησκεία. Η συνήθεια, σαν δεύτερη φύση, διατηρούσε μέσα τους ίχνη και έθιμα και τρόπους σκέψεως της παλαιάς τους θρησκείας και όποιος γινόταν Χριστιανός μετέφερε πολλές φορές μέσα στον όλο κύκλο των προηγούμενων παραστάσεων στον νέο τρόπο ζωής και αναζητούσε να αναπλάσει μέσα από τους δύο έναν νέο κόσμο. Μάλιστα, επειδή ο Χριστιανισμός κηρύχτηκε από την μια πλευρά στους Ιουδαίους και από την άλλη στους Εθνικούς, γεννιόταν ένας διπλός κίνδυνος για τον Χριστιανισμό, λόγω της ανάμιξής του με ιδέες αφενός Ιουδαϊκές και αφετέρου Εθνικές.

Η ανάμιξη αυτή του Χριστιανισμού με τα ξένα αυτά στοιχεία δημιούργησε τις αιρέσεις, οι οποίες σύμφωνα με τις δύο κυριότερες τάσεις τους διαιρούνταν σε δύο συστήματα, σε ιουδαΐζουσες και σε αιρέσεις που τελούσαν κάτω από την επίδραση εθνικών θρησκειών και της φιλοσοφίας.

Οι ιουδαΐζουσες αιρέσεις (ιδιαίτερα οι Εβιωνίτες), έτειναν να μετατρέψουν τον Χριστιανισμό σε ιουδαϊκή αίρεση, γιατί θεωρούσαν την περιτομή και όλον τον ιουδαϊκό νόμο σαν απαραιτήτως αναγκαία για την σωτηρία. Ο Χριστός ήταν για αυτούς άνθρωπος που προικίστηκε κατά το βάπτισμά του με θείες δυνάμεις. Ο Απόστολος Παύλος, που είχε κηρύξει την ελευθερία του Χριστιανού από τον ιουδαϊκό νόμο, θεωρείτο από αυτούς ως αιρετικός.

Οι αιρέσεις που τελούσαν κάτω από την επίδραση εθνικών θρησκειών και της φιλοσοφίας (και εμφανίστηκαν από τον 2^ο αιώνα μ.Χ.) επιζητούσαν να αναπτύξουν την Χριστιανική διδασκαλία, όχι με βάση τις Γραφές και την γνήσια Παράδοση της Εκκλησίας, αλλά με βάση νόθες Γραφές και απόκρυφες παραδόσεις. Μάλιστα, επειδή οι αιρετικοί αυτοί νόμιζαν ότι μόνο εκείνοι είχαν την αληθινή γνώση του Χριστιανισμού (και ήσαν πνευματικοί), σε αντίθεση με όλους τους άλλους Χριστιανούς και της Εκκλησίας που βρίσκονταν στο σκοτάδι (και ήσαν σαρκικοί) ονομάστηκαν Γνωστικοί και οι αιρέσεις τους Γνωστικές αιρέσεις.

Η κοινή ιδέα όλων των γνωστικών συστημάτων ήταν η αντίθεση ανάμεσα στο πνεύμα και στην ύλη, στο φως και στο σκοτάδι. Ο Θεός είναι Θεός του φωτός, ο οποίος πρόβαλλε μέσα από την ύπαρξή του μια σειρά από φωτεινά πνεύματα, που όσο απομακρύνονται από τον Θεό, τόσο είναι και ατελέστερα. Σε αντίθεση με το βασίλειο αυτό του φωτός υπάρχει το βασίλειο του σκότους. Ο κόσμος πλάστηκε από την ύλη από ένα από τα κατώτερα αυτά πνεύματα, τον Δημιουργό, γι αυτό και ο κόσμος αυτός είναι ατελής, και υπάρχει μέσα του το κακό, του οποίου η βάση είναι η ύλη. Ο κόσμος περιμένει την απολύτρωσή του από την ύλη και αυτό ακριβώς είναι το έργο του φωτεινού πνεύματος, του Χριστού, η απολύτρωση του κόσμου από το κακό, η νίκη πάνω στο βασίλειο του σκότους μέσω της γνώσης. Επειδή η ύλη είναι κακό το σώμα που προσλαμβάνει ο Χριστός είναι φαινομενικό και όχι πραγματικό. Επειδή η βάση του κακού είναι η ύλη, για να πολεμηθεί το κακό πρέπει να πολεμηθεί η ύλη. Αυτό γίνεται κατορθωτό στα διάφορα περισσότερα Γνωστικά συστήματα με την αποχή από τις ηδονές της ύλης, με αυστηρή εγκράτεια. Σε άλλα όμως συστήματα αυτό επιτυγχάνεται με σωματικές καταχρήσεις, γιατί το σώμα, που έχει υλική προέλευση, πρέπει να νεκρωθεί με καταχρήσεις. Οι Γνωστικοί περιφρονούσαν την λατρεία της Εκκλησίας θεωρώντας την υλική ενώ εκείνοι είχαν λατρεία πνευματική.

Ο πρώτος γνωστικός ήταν ο Σίμων ο μάγος, που βαπτίστηκε Χριστιανός από τον διάκονό Φίλιππο. Ο Απόστολος Πέτρος επιτίμησε τον Σίμωνα όταν ζήτησε να λάβει την χάρη του Αγίου Πνεύματος καταβάλλοντας χρήματα. Από τότε όσοι ζητούν να λάβουν κάποιο χάρισμα του Αγίου Πνεύματος (επισκοπικό αξίωμα, ή κάτι άλλο) ονομάζονται σιμωνιακοί.

Συγγενικό με τα γνωστικά συστήματα είναι και το σύστημα των Μανιχαίων που παρουσιάστηκε στην Περσία στ μέσα του 3^ου αιώνα μ.Χ.

Εκτός από τις αιρέσεις αυτές γεννήθηκαν κατά τους χρόνους εκείνους και άλλες διαμάχες στην Εκκλησία που προέρχονταν από παρεξηγήσεις της ορθής διδασκαλίας του Ευαγγελίου για την Αγία Τριάδα (3^ος αιώνας μ.Χ.). Μια άλλη περίπτωση ήταν ο χιλιασμός (από τον 2^ο αιώνα μ.Χ.), δηλ. η κακοδοξία ότι ο Χριστός με τους εκλεκτούς του θα βασιλέψει στη γη για χίλια χρόνια πριν γίνει η 2^α Παρουσία. Άλλη πάλι περίπτωση παρεξήγησης ήταν εκείνη των Μοντανιστών (στα μέσα του 2^ου αιώνα μ.Χ.) που θεωρούσαν τον εαυτό τους ως τους μόνους καθαρούς, ενώ η Εκκλησία ήταν για αυτούς μολυσμένη επειδή συγχωρούσε τον δεύτερο γάμο. Παρόμοια φρονούσαν και οι Νοουατιανοί (στα μέσα του 3^ου αιώνα μ.Χ.). Πόσο λησμονήθηκε η διδασκαλία του Ευαγγελίου, που δεν συγχωρεί μόνον εκείνον που μετανόησε 7 φορές, αλλά και εκείνον που μετανόησε 77 φορές!

4. Η Πνευματική Παραγωγή στην Εκκλησία

Ενάντια σε αυτές τις διαφορετικές προσβολές κατά του Χριστιανισμού και τις παρανοήσεις του αληθινού πνεύματός του, εγέρθηκαν σοφοί άνδρες, που κήρυξαν τις αιώνιες αρχές του Χριστιανισμού, όντας κάτοχοι της αληθινής διδασκαλίας του Ευαγγελίου και συνδυάζοντάς την με την έξοχη φιλοσοφική τους παιδεία. Κατά την εποχή που αγωνιζόταν η Εκκλησία για την ύπαρξή της, αγωνίζονταν άνδρες σοφοί στον καλόν αγώνα της αλήθειας του Χριστιανισμού. Ο αγώνας αυτός ήταν η πνευματική φλόγα μέσα από την οποία διήλθε ο Χριστιανισμός. Και όπως με την υλική φλόγα των τριών πρώτων αιώνων διήλθε άτρωτος, έτσι και με την πνευματική αυτή φλόγα ανέδειξε όλο το θεϊκό μεγαλείο και όλη την λογική και ηθική ισχύ της διδασκαλίας του Ιησού!

Το έργο των σκαπανέων αυτών του Χριστιανισμού, ήταν κατά την περίοδο αυτή των τριών πρώτων αιώνων κυρίως απολογητικό. Τριπλό ήταν και το απολογητικό ενδιαφέρον. Οι διδάσκαλοι της Εκκλησίας είχαν να αντιμετωπίσουν τον Χριστιανισμό ενάντια στους Ιουδαίους, στους Εθνικούς και στους αιρετικούς. Στους αγώνες τους προς τους Ιουδαίους επιδίωκαν να αποδείξουν οι άνδρες εκείνοι την εκπλήρωση των προφητειών στο πρόσωπο του Χριστού –ότι, δηλ., ο Χριστός είναι ο Μεσσίας τον οποίον είχαν προαναγγείλει και ότι το Ευαγγέλιο ήταν ασυγκρίτως πιο πνευματικό και ανώτερο από τον Ιουδαϊκό νόμο, του οποίου αποτελούσε την εκπλήρωση. Στους αγώνες τους προς τους Εθνικούς επιδίωκαν οι διδάσκαλοι της Εκκλησίας να αποδείξουν ότι οι συκοφαντίες περί δήθεν αθεΐας, ακολασίας και έχθρας κατά της πολιτείας των Χριστιανών ήταν ψευδείς. Έτσι από απολογητές μεταμορφώνονταν σε κατήγορους που αποδείκνυαν ότι η εθνική (ειδωλολατρική) θρησκεία αντίκειται στους αιώνιους νόμους της αλήθειας και της ηθικής. Δεν αρνούνταν την ύπαρξη μεμονωμένων αληθειών στα φιλοσοφικά συστήματα, αλλά αποδείκνυαν ότι τις διασπαρμένες και μεμονωμένες αυτές αλήθειες τις ανέπτυσσε και τις συνένωνε σε ένα ολοκληρωμένο σύνολο ο Χριστιανισμός, που ήταν ασυγκρίτως ανώτερος από την φιλοσοφία σαν η ύψιστη και απόλυτη φιλοσοφία. Τέλος, στους αγώνες τους κατά των αιρετικών οι διδάσκαλοι της Εκκλησίας επιδίωκαν να αποδείξουν τις πλάνες τους και από την ίδια την Αγία Γραφή και από την ιερά Παράδοση της Εκκλησίας, σε αντίθεση προς τις αιρέσεις αυτές κήρυτταν την γνήσια διδασκαλία της Εκκλησίας.

Οι πνευματικοί αυτοί αγώνες, λοιπόν, αναφέρονταν στην ουσία της αλήθειας και στις αρχές του Χριστιανισμού.

Τέτοιοι άνδρες, που ήκμασαν στα τέλη του 1^ου και στις αρχές του 2^ου αιώνα, ήσαν οι Αποστολικοί Πατέρες, που είχαν παραλάβει την χριστιανική διδασκαλία από τους ίδιους τους Αποστόλους και των οποίων σώζονται οι επιστολές. Ανάμεσά τους διαπρέπουν οι εξής: ο Κλήμης Ρώμης, ο Ιγνάτιος Αντιοχείας. Και ο Πολύκαρπος Σμύρνης.

Κατά τον 2^ο αιώνα ήκμασαν οι Απολογητές του Χριστιανισμού, μεταξύ των οποίων διέπρεψε ο φιλόσοφος Ιουστίνος, που μεταστράφηκε στον Χριστιανισμό όταν ήταν 30 ετών και μαρτύρησε την εποχή του Μάρκου Αυρήλιου (το 165 μ.Χ.), και πολλοί άλλοι. Τον 3^ο αιώνα διέπρεψε ο μέγας Ωριγένης, ο οποίος ήδη σε ηλικία 18 ετών άρχισε να διδάσκει στη θεολογική Σχολή της Αλεξάνδρειας. Έγραψε τόσα πολλά σοφότατα συγγράμματα κατά την διάρκεια του βίου του, όσα μόλις θα είχε καιρό ένας απλός άνθρωπος να τα διαβάσει. Οι σύγχρονοί του τον θαύμαζαν για την επιμέλειά του και τον ονόμασαν αδαμάντιο και χαλκέντερο. Αργότερα επισημάνθηκαν διάφορες κακοδοξίες σε μερικά συγγράμματά του που καταδικάστηκαν συνοδικά.

Σαν πρόχωμα ενάντια στις αιρέσεις, που ήθελαν να στηρίζονται σε νόθες Γραφές και ιδιαίτερες παραδόσεις, η Εκκλησία συγκέντρωσε σε κανόνα τα αυθεντικά και γνήσια βιβλία των Αποστόλων και Ευαγγελιστών, και αντέταξε στην απόκρυφη παράδοση την γνήσια Αποστολική Παράδοση, η οποία διατυπώθηκε περιληπτικά στον Κανόνα της Πίστεως (στο Πιστεύω) που περιλαμβάνει τις κύριες αλήθειες του Χριστιανισμού.

[1] Το κείμενο που δημοσιεύουμε εδώ είναι μια σύντομη εκλαϊκευτική γενική έκθεση της Ιστορίας της Εκκλησίας από έναν από τους πιο διακεκριμένους θεολόγους καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών και ακαδημαϊκούς του 20^ου αιώνα. Το βιβλιαράκι αυτό γνώρισε 15 εκδόσεις και τυπώθηκε αρχικά με την έγκριση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος από τον «Σύλλογο προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων» και ανατυπώθηκε στην Αμερική από τα «Εκδοτικά Καταστήματα της Ατλαντίδος εν Νέᾳ Υόρκῃ». Το αναδημοσιεύουμε στον «ΠΡΟΔΡΟΜΟ» για την ενημέρωση και οικοδομή των πιστών. Ο καθηγητής Δημήτριος Σ. Μπαλάνος (1877-1959) υπηρέτησε σαν καθηγητής Πατρολογίας και Κοσμήτωρ στην Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (1924-1948), Πρύτανις του Πανεπιστημίου Αθηνών (1945-1946), μέλος (1931) πρόεδρος (1939) και Γενικός Γραμματεύς (1951-1956) της Ακαδημίας Αθηνών, και Υπουργός Θρησκευμάτων και Παιδείας (1935-1936 και 1945). Εκτός από το πλούσιο και πολύπλευρο και αυστηρά ακαδημαϊκό έργο του, ο καθηγητής Μπαλάνος διακρίθηκε ιδιαίτερα για το κοινωνικό και το εκλαϊκευτικό ακαδημαϊκό έργο του. Το δεύτερο περιελάμβανε εκατοντάδες άρθρα και μελέτες που δημοσιεύθηκαν σε εφημερίδες και περιοδικά, ως και μικρές πραγματείες σε καίρια θέματα που εκδόθηκαν από τον «Σύλλογο προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων» και κυκλοφόρησαν και στην Αμερική. Μία από αυτές είναι και η παρούσα πραγματεία.