S A C R E D   C A T E C H I S M

O F   T H E

EASTERN ORTHODOX CHURCH

I.E. OF THE ONE HOLY CATHOLIC AND APOSTOLIC CHURCH

 

By

 

ST. NEKTARIOS OF PENTAPOLIS

 

Translated from the Greek original by

Proptopresbyter George Dion. Dragas PhD, DD, DTh

 

CHAPTER III

ON THE CREATION OF THE COSMOS

 

1. What is it that we call “cosmos” (i.e. ornament)?

            The term “cosmos,” meaning “ornament” (in its original Greek connotation), specifies the totality of the creation, because creation is characterized by an inherent order and harmony. The creation is divided into the visible and the invisible cosmos; the visible cosmos being the material nature; and the invisible cosmos being the immaterial nature, namely, the angels and the human souls.[1]

 

2. What does the Church teach about the creation of the cosmos?

            She teaches that God made the cosmos;[2] in six days;[3] out of nothing;[4] and on account of the excess of His goodness and will;[5] and also that He did this only by His Word (Logos);[6] because He said and it came to pass; and so the cosmos is the work of the divine power and wisdom alone.[7]

 

3. How long did it take God to create the cosmos according to the Scriptures?

            The Old Testament says that God created the cosmos in six days;[8] that on the first day God made heaven and earth, and the earth was invisible and unstructured, and the Spirit of God was moving upon the water. Then God said “Let there be light, and the light came to pass.”[9]  On the second day He made the firmament, namely, the expanse of heaven (the sky) and “God called the firmament heaven.”[10] On the third day God separated the waters and put them into one gathering; and so the dry land appeared and produced shoots of plants and trees. On the fourth day He created the sun, the moon and the luminaries (stars).[11] On the fifth day He created the fish of the sea, the birds of the sky and every soul of living reptiles according to their specific gender. On the sixth day He created the four-legged beings and reptiles and the other beasts of the earth according to their specific gender. And after the creation of all these creatures God made man.[12]

 

4. What does Scripture say about the Creation?

            It says that God made all things very good.

 

5. Where did God place Adam and Eve?

            He placed them in Paradise.[13]

 

CHAPTER IV

ON THE CREATION OF THE ANGELS

 

1. Did God create, apart from the creation of the sensible cosmos and the creation of man, any other rational beings?

            Yes. He did. God created another super sensible and spiritual world, and other intelligent beings, reason-endowed and self-determined.

 

2. Whence do we know about the super sensible cosmos?

            We know from the Scriptures of the Old and the New Testament of the existence of the Angels.

 

3. Where does the Old Testament refer to the existence of Angels?

            a) The first reference occurs in Gen. 16:78, etc., where it relates, that an Angel appeared to Hagar, but thenceforth Angels are mentioned in several chapters of the book of Genesis.

b) Then, there are references to Angels in the book of Deuteronomy, where Moses states, that “when the Most High separated nations as he dispersed the sons of Adam, He placed boundaries for nations according to the numbers of the Angels of God” (Deut. 32:8-9).

c) Likewise, Angels are mentioned in all the books of the Holy Scripture and in the book of Job, where we read: “Behold the Angels of the Lord came to stand before the Lord; and the devil came with them” (Job 1:6). There too we read, that “when stars were made, all my Angels praised me with a loud voice” (Job 38:7, cf. 40:14). Similar references are also in the book of the Kings, of Numbers, etc.[14]     

 

4. Where does the New Testament refer to the creation of the super sensible cosmos?

            There are many places in the New Testament which refer to angels, or good spirits, as well as evil angels, i.e. devils and evil spirits. In regard to the creation of angels the Apostle Paul relates the following: that “in Him [the Son of God] all things were created, things in heaven and things on earth, whether visible and invisible, whether thrones, or dominions, whether principalities or authorities; all things were made for Him and to Him” (Col. 1:16).

 

5. Why are angels called spirits?

            They called so because of the spiritual nature and because they are immaterial and incorporeal.

 

6. Where in Holy Scripture do we read about the incorporeal nature of the angels?

            Luke the Evangelist relates the following: “Touch me and see that spirit does not have flesh and bones as you see me having” (24:39). Also the Apostle Paul, admonishing the Ephesians to put on the whole armor of God so that they might withstanding the skimming of the devil, says: “that the fight is not against blood and flesh, but against the principalities and authorities, the cosmic rulers of the darkness of the present age, the spiritual beings of evil in the heavenly places” (Eph. 6:12-13).

 

7. What do the Fathers of the Church say about the spiritual nature of the angels?

            The Fathers of the Church say that the angels do not participate in the solid earthly mater. This opinion of the Fathers was also formulated at the Seventh Ecumenical Council at Nicaea in the following way: “These precious and sacred icons, as it was already said, we honor and kiss and venerate as a matter of attributing honor … to the holy and incorporeal angels” (See the relevant Canon). St. Basil attributes to angels a body that is ethereal and fiery; In chapter 16 of his treatise On the Holy Spirit he says: “For the angels have a very fine body, but not totally incorporeal, as God is; hence they are in a place, and they become visible to those who are worthy according to the species of their own bodies.” St. Gregory the Theologian and John of Damascus regard the angels as incorporeal beings in relation to humanity: “an angel is called immaterial in contrast to us; for whatever is compared to God who alone is incomparable, is found to be solid and material; for indeed, only the divine being is immaterial and incorporeal”.[15] The divine Hilary says that every created being is by necessity corporeal.[16] Origen too, took the Angels as having ethereal bodies[17] and so did many other Fathers.[18]

 

8. Were the Angels liable to sin?

            Yes indeed; because every rational and morally free creation that freely chooses the good is liable to sin; consequently, the angels too. John Damascenos says: “there is also a nature [that of the angels] which is rational, mindful and freely-determined, changeable with respect to choice, i.e. free to change; for everything created is also changeable”.[19]

 

9. What does Scripture say about this?

            Holy Scripture says that some of the angelic orders fell into sin. The Apostle Jude says: “and the angels that did not keep their own rule, but left their proper dwelling, have been kept by Him in a dark place with eternal chains to be judged on the great day” (Jude verse 6). Also, our Lord Jesus Christ says: that “He saw Satan[20] falling from heaven like a lightening” (Luke 4:18).

 

10. How are the angels called who did keep their own rule?

            They are called good spirits, in contrast to those that did not do so and are called devils.

 

11. Are the good angels liable anymore to fall into sin?

            No; because their persistence in love for God and communion, and their free proclivity and choice have become, as it were, a natural and moral necessity, and so they do not decide for anything else but for the good, which is God Himself, who sanctifies them and preserves them in a state of eternal goodness; hence their being rendered unchangeable. Dionysius the Areopagite says: “The angels, not being inclined to move toward evil, but not being motionless, have become totally motionless after the resurrection of Christ not by nature but by grace, for immutability would be to them salvation, since they would no longer fear the change into what is worse and the loss that is thereby incurred. So the Angels have now received the ability to remain unchangeable, having practically learned from the Master the way of salvation and exaltation and assimilation to Him, not by way of pride or conceitedness but of humility or soberness.

 

12. Are the evil spirits anymore able to return to God?

            No! Firstly because their will has been identified with evil and, as a result, they always choose evil; secondly, because they became and have continued to be enemies to God; and thirdly, because they divorced themselves from God, and to be separated from God is eternal death. Indeed, what is death to the sinner is identical with the fall of the evil angels from their rule.

 

13. How many are the angelic orders, that is, the orders of the heavenly Hierarchy?

            The angelic orders are nine, and are divided into three triadic arrangements. The first triad into: Seraphim, Cherubim and Thrones; the second triad into: Dominions Powers and Authorities; and the third triad into: Principalities, Archangels and Angels.

 

14. What do the Scriptures say about the number of the Angels?

            The Scriptures say, that the number of the Angels is very great: “thousands of thousands,” and “myriads of myriads” (Dan. 7:10), “more than ten legions of Angels” (Matth. 6:33), “a multitude of heavenly armies” (Luke 2:13) and “myriads of Angels” (Heb. 12:22).

 

15. What do the Scriptures say about the power of the Angels?

            They say that it is supreme and operates in the spiritual and material cosmos; hence their being called in Scripture “mighty angels” and “excelling in might” (II Thess. 1:7, Ps. 103:20 and II Kings 19:35).

 

16. What are the occupations of the Angels?

            They see the face of God and worship Him, and they also minister to the decisions of the divine Providence (Matth. 18:10, Rev.  5:11, I Pet. 1:12, Gen. 28:12, Acts 12:7,23, Ps. 91:10-12, II Kings 19:35, I Chronicles 16, Matth. 13:30-39 and 25:17).

 

17. Are the Angels immortal by nature?

            No. They are such by grace, because they are creatures of God. John Damascenos says, “an angel is a mindful being … that is immortal not by nature, but by grace; because whatever being has a beginning also has an end by nature; and only God who is everlasting and transcends all everlastingness, etc., is immortal”.[21]

 

18. What are the different meanings that the term “angel” has in Scripture?

            It means Common Envoys (Job 1:14, Luke 7:24, 9:52), Prophets (Is. 42:19, Mal. 3:1), Priests (Mal. 2:7), sacred preachers of the New Covenant (Rev. 1:20), Impersonal Agencies as, for instance, a pillar of cloud (Ex. 14:9), a Plague (II Sam. 24:16,17), Winds (Ps. 104:4), Pestilence –a name give to the evil angels (Ps. 78:49), a thorn in the flesh of Paul, an angel of Satan (II Cor. 12:7), the second Person of the Holy Trinity: an Angel before Him or an Angel of the Covenant (Is. 63:9, Mal. 3:1). But the word is applied to the heavenly rational beings (Matth. 25: 31).

 

19. What were the Cherubim?

They were some ideal beings, consisting of four parts, i.e. of man, ox, lion and eagle; the superior face was that of man, but the number of the faces, feet and hands differed according to circumstances (Ezek. 1:6; cf. Ezek. 41:18-19, and Ex. 25:20).

 

20. What is the etymology of the word Seraphim and what do the Scriptures teach about them?

            The word Seraphim denotes something that burns, or glitters, or dazzles, and it appears in Scripture only once (Is. 6:2,6).

 

21. Is there any proof that angels belongs to different classes?

             Yes indeed; 1) from the language of Scripture; Gabriel is distinguished by the fact that he stands before God (Luke 1:19) in some kind of lofty sense; and Michael is referred to as being one of the first archons (Dan. 10:13). In addition, the adjectives, archangels, thrones, principalities, dominions, powers (Jude 9 and Eph. 1:21) bear witness to a variety of classes.

 

CHAPTER V

ON THE CREATION OF MAN

 

1. What does the Old Testament say about the creation of man?

            The O.T. tells the story, that once God completed the creation of everything and saw that they were all good, he said: Let us make man according to our image and likeness and let them rule over the fish of the sea and the birds of the sky, and the beasts of all the earth, as well as of everything that crawls on the earth; and God made man; in God’s image He made him, male and female He made them and God blessed them, saying: Increase and multiply and fill the earth, and establish your dominion over it…etc.,” (Gen. 1:26-29).

 

2. Why did God make man?

            Gregory the theologian says that God made man, because “it was not enough for God’s goodness to move only in self-contemplation, and because goodness had to be shed as widely as those that would benefit from it, etc.”

 

3. Whence did God create man?

            Holy Scripture says, that “God made man from the dust of the earth and breathed into his face a breath of life and man became into a living soul” (Gen. 2:7).

 

4. What does this “according to the image” of man’s creation refer to? to the body or to the soul?

            It refers to the soul; because God is incorporeal and indescribable. The image of God was imprinted on the very nature of the soul of man, i.e. man became like God with respect to mind and freewill. The mind denotes the properties of the soul which have become relative to those properties of God, and freewill, the possibility of man to become like God in virtue. In other words, as God is a rational spirit, likewise He endowed man with spiritual rationality, which, however, is relative and limited; and since God is freely-determined (autexousios), likewise He endowed man with free-determination. As He is supreme ruler and master, He granted man the power to rule over all creatures on the earth. It is in the same way that the rest of the properties of man are to be understood and man needs to cultivate by using his freewill, so that he might become an image and likeness of God.[22] Scripture speaks about this as follows: “Put on the new man who was created according to God in righteousness and holiness of truth” (Eph. 4:24), and elsewhere, “and put on the new [man] who is renewed in true knowledge according to the image of Him who created him” (Col. 3:10). The Fathers of the Church teach that we received what is “according to the image” from God directly, and that it is up to us to obtain what is “according to likeness.” Gregory of Nyssa says, that “our being according to God’s image is proper to us according to the first creation; but our being according to God’s likeness depends on our freewill and exists in us only as a possibility, which becomes actuality through being operated or energized” (Oration on the making of man). John Damascenos says: “that which is ‘according to the image’ denotes ‘mind and freewill,’ and that which is ‘according to likeness’ denotes the likeness of virtue as far as this is possible”.[23]     

 


[1] According to John Damascenos “God brings into being and creates the universe of things, both visible and invisible things, as well as man who consists of both visible and invisible elements” (Accurate exposition of the Orthodox Faith II, 17).

[2] Gen. 1:1, Ps. 145:5-6, Is. 2:5, 45:18, Jer. 9:12, Mk 13:19, Acts 4:24, 17:24, Rev. 10:6, 14:7, Heb. 3:4, Rom. 1:19, I Cor. 11:12, Eph. 3:9, Damascenos’ Accurate Exposition of the Orthodox Faith I:3, Augustine’s Confessions XI:4, On the City of God XI:4.

[3] Gen. 1:1, Ps. 17:5, 58:2, 101:26, Mk 1:6, John 1:1, Eph. 1:34, Col. 1:17, Heb. 1:2, Athenagoras’ Embassy 16, Cyril of Alexandria’s On John 6, Augustine’s On the City of God XI:4, XII:15, Confessions XI:10.

[4] II Maccabees 7:28, John 1:3, Rom. 4:17, Heb. 11:3, Tatian’s To the Greeks 5, Athenagoras’s Embassy 4, 15, 19, Irenaeus’ Against Heresies II:10, IV:20, Tertullian’s On Prescription against Heretics 13, Ephrem the Syrian’s On Genesis 1:1, John Chrysostom’s On Genesis Hom. 2, Lactantius’ Divine Institutes II:9.

  Those following Hermogenes held that the cosmos was created out of eternally preexisting matter (Tertullian’s Against Hermogenes II, Eusebius’ Ecclesiastical History 5:21). Simon Magus, Menander, Basileides, Karpoktates and others taught that angels shaped the cosmos out of pre-eternal matter (Tertullian’s On Prescription against Heretics 46, Irenaeus’ Against Heresies I:24, Eusebius’ Ecclesiastical History 4:7); for Kerynthus the cosmos was shaped by a lower power, God being unaware of it (Irenaeus’ Against Heresies III:11, Augustine’s On Heresies 8), and for Ophites, Manichaeans and Priscillianists, by the demon. Origen regarded the world as a necessary and inescapable consequence of God’s omnipotence, hence his talking of it as being eternal. All these heresies were condemned by the Church since long ago, but some of them reemerged in the middle ages. Such were the Paulicians or Bogomils (Beloved of God) who attributed the creation of the world to the demon Satanael (Photios’ Against Manichaeans 2:5, Euthymios Zigabenos’ Panoply 27).

[5] Ps. 103:11, 134:6, Rev. 4:11, Irenaeus’ Against Heresies II:1, Theodoret’s Difficulties on Genesis 3, Damascenos’ Accurate Exposition of the Orthodox Faith II:2).

[6] Gen.1:3, 6, 7, 9, Ps. 147:5, Rev. 1:11, Jer. 32:17.

[7] Ps. 134:5, Prov. 3:19, 8:23-30, Jer. 10:12, Irenaeus’ Against Heresies II:2, Origen’s On First Principles 1:2, Eusebius’ Evangelical Preparation 11:10, Cyril of Alexandria’s On John 16, Damascenos’ Accurate Exposition of the Orthodox Faith I:9.

[8] Genesis, chapter 1.

[9] Gen. 1:3.

[10] Gen. 1:14.

[11] According to John Damascenos, “the Creator put inside these luminaries the initial light which He had created, not because he could not provide some other light, but in order that the initial light might not remain inactive. A star or luminary is not the light itself but the receptacle of the light” (Accurate Exposition of the Orthodox Faith, I:9).

[12] There are many, in old times (like the Gnostics, the Manichaeans, the followers of Marcion, etc.) and today who view the cosmos as being extremely imperfect and full of deficiencies and evils, and attribute the cause of it either to God or to some other counter and opposing principle of evil; this view has been always condemned by the Church. Others, again, thought of the cosmos as being so good and perfect, that, forgetting and rejecting the Creator, they deified the creation and especially the material one. Both of these conflicting views are erroneous and, therefore, the Orthodox Christian is bound to spit out in the same way the blasphemies of the “materialists” and the “pseudo-spiritualists” (John Chrysostom On II Corinthians, Homily 11).

[13] On the names “Adam,” “Eve” and “Paradise,” St. Nectarios provides a lengthy appendix (10a). He basically says that Adam means “born,” Eve means “life” and Paradise specifies a place in Armenia. 

[14] Moses does not mention the creation of the Angels in Genesis in the chapters relating to the creation of the cosmos, because his purpose was to teach about the creation of the visible world (See Chrysostom, Ps. 8:4, Iobios the Monk in Photios Bibliotheca Codex 222, p. 591). Athanasius (question 4) says: that he might not provide an excuse to the Jews for idolatry (See Theodoret, question 2 in Difficulties in Genesis and Chrysostom On Genesis Hom. 1). In regard to the time of the creation of the Angels the opinions of the theologians differ. Origen regards the creation of the Angels to have preceded the creation of man and of the sensible cosmos. Gregory the Theologian, Basil the Great, John Chrysostom, John Damascenos and other Fathers teach that Angels were created before the visible creatures. Theodoret holds that they were created on the first day, when, that is, God created heaven and earth according to the first verse of the first chapter. St. Epiphanius also agrees with this view. From Job 38:1 the conclusion is drawn that on the fourth day there were Angels around; because the Lord says to Job: “When the stars were made, all my Angels praised me with a very loud voice.” The distinction of various orders among the numerous angels (Dan. 7:10, Matth. 26:53, Luke 2:13, Heb. 12:22, Rev. 5:11) is acknowledged, apart from the Fathers (Clement of Rome’s 6:1, 6:16, 7:2, Cyril of Jerusalem’s Catechisms 6:6, 7:11, 11:11, 17:23, Gregory the Theologian’s Oration 34, Damascenos’ Accurate Exposition of the Orthodox Faith II:3, and especially Dionysios the Areopagite’s Heavenly Hierarchy 6 and others) by Holy Scripture itself, which distinguishes: Angels (I Pet. 3:22ff), Archangels (I Thess. 10:16, Jude 9), Cherubim (Gen. 3:24, Rev. 4, 5, 6), Seraphim (Is. 6:2,1), Powers (Eph. 1:21, Rom. 8:31), Thrones, Principalities, Authorities and Dominions (Eph. 1:21, Col. 1:16, Rom. 8:31, Dan. 10:13); and so the Fifth Ecumenical Synod condemned Origen who said among other things, that all the angels were of the same nature and power and only after some of them rebelled were they separated into orders (See Fifth Ecumenical Synod, canons 2 and 14). See also Dan. 7:10, Ps. 96:1, 102:20, 148:2, Rev. 4:1, 7:11-12, Basil the Great’s On Psalm 27, On Isaiah 6, Gregory the Theologian’s Oration 34, Theodoret’s Epitome of the Divine Dogmas 7, John Damascenos’ Accurate Exposition 2:10. Ps. 101:20.

[15]  Damaskenos, Exposition of the Orthodox Faith, II:18.

[16]  On Matthew, ch. 2.

[17]  On First Principles, I:7 and II.

[18]  See The Rudder of St. Nicodemos, p. 131, note 1.

[19]  Damascenos, Exposition of the Orthodox Faith, II:18.

[20] Satan means enemy, that is, enemy of God and of human beings, of goodness and every virtue, and source of every evil in the world. The word Satan appears five times in the Old Testament. I Chronicles 21, Job 1, Zachariah 3. In the New Testament there are 25 references where the word devil is used in the same sense. 

[21]  Damascenos, Exposition of the Orthodox Faith, II:16.

[22] The Anthropomorphitai who initially were also called Audianoi from Audius, the leader of this heresy and a man of Syrian dissent, foolishly thought, as Theodoret says in his Ecclesiastical History, “that God had a human form and also the parts of a human body which were by condescension mentioned in Scripture.” This heresy appeared around the year A.D. 338 and received the name Anthropomorphitism or Anthropomorphianism around the year 370.

[23]  Exposition of the Orthodox Faith, II:29.

 

 

 

ΙΕΡΗ ΚΑΤΗΧΗΣΗ

ΤΗΣ

ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

ΗΤΟΙ

ΤΗΣ ΜΙΑΣ ΑΓΙΑΣ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

 

 

Υπό του

 

ΑΓΙΟΥ ΝΕΚΤΑΡΙΟΥ ΠΕΝΤΑΠΟΛΕΩΣ

 

Μεταγλώττιση στην Νεοελληνική

Υπό

Πρωτοπρεσβυτέρου Γεωργίου Δ. Δράγα, δφ, δθ, δθ.

Κεφάλαιον 3ον

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

 

1. Τι ονομάζεται κόσμος (δηλ. κόσμημα);

            Κόσμος ονομάζεται το σύνολο της Δημιουργίας, εξ αιτίας της τάξης και αρμονίας που επικρατούν μέσα σ’ αυτήν. Η Δημιουργία διαιρείται στον ορατό και στον αόρατο κόσμο. Ο ορατός κόσμος είναι η υλική φύση. Ο αόρατος κόσμος είναι η άϋλη φύση, δηλαδή οι άγγελοι και η ψυχή του ανθρώπου.[1]

 

2. Τι διδάσκει η Εκκλησία για τη Δημιουργία του κόσμου;

            Η Εκκλησία διδάσκει ότι τον κόσμο τον έκτισε ο Θεός[2] σε έξι ημέρες[3] από το μηδέν,[4] εξ αιτίας της υπερβολικής του αγαθότητας και βούλησης.[5] Και το έκανε αυτό ο Θεός με μόνο το Λόγο Του,[6] επειδή είπε και έγινε. Ώστε λοιπόν ο κόσμος είναι έργο της θείας δύναμης και σοφίας αποκλειστικά.[7]

 

3. Σε πόσο χρόνο λεει η Γραφή ότι έκτισε ο Θεός τον κόσμο;

            Η Παλαιά Διαθήκη λεει ότι ο Θεός έκτισε τον κόσμο σε έξι ημέρες.[8] Λεει επίσης ότι την πρώτη ημέρα έπλασε ο Θεός τον ουρανό και τη Γη. Και ότι η Γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη και ότι το Πνεύμα του Θεού περιφερόταν πάνω στο ύδωρ. Και είπε ο Θεός, «Να γίνει φως, και έγινε φως».[9] Τη δεύτερη ημέρα έγινε το στερέωμα, δηλ. η έκταση του ουρανού «και κάλεσε ο Θεός το στερέωμα ουρανό».[10] Την Τρίτη ημέρα ξεχώρισε ο Θεός τα ύδατα συγκεντρώνοντάς τα σε ένα μέρος και φάνηκε η ξηρά, η οποία βλάστησε φυτά και δένδρα. Την τέταρτη ημέρα έκτισε ο Θεός τον ήλιο, τη σελήνη και τους αστέρες.[11] Την πέμπτη ημέρα έκτισε τα ψάρια της θάλασσας και τα πτηνά του ουρανού, και κάθε έμψυχο ζώο ερπετό ανάλογα με το γένος τους. Την έκτη ημέρα έκτισε τα τετράποδα και τα ερπετά και τα θηρία της γης ανάλογα με το γένος τους. Μετά τη δημιουργία όλων αυτών έπλασε ο Θεός και τον ἀνθρωπο.[12]

 

4. Τι λεει η Γραφή για τη Δημιουργία;

            Λεει ότι ο Θεός έπλασε τα πάντα «καλά λίαν».

 

5. Που έβαλε ο Θεός τον Αδάμ και την Εύα;

            Τους έβαλε στον παράδεισο.[13]

 Κεφάλαιον 4ον

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ

 

1. Εκτός από τη δημιουργία του αισθητού κόσμου και τη δημιουργία του ανθρώπου, δημιούργησε ο Θεός και άλλα λογικά όντα;

            Μάλιστα. Ο Θεός δημιούργησε και έναν άλλο κόσμο, πνευματικό, που υπερβαίνει τον αισθητό, και άλλα όντα, νοερά, λογικά και αυτεξούσια.

 

2. Από που γνωρίζουμε για τον υπεραισθητό κόσμο;

            Μαθαίνουμε για αυτόν και την ύπαρξη των αγγέλων από τις Άγιες Γραφές της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης.

 

3. Που αναφέρεται στην Παλαιά Διαθήκη η ύπαρξη των αγγέλων;

            α) Στη Γένεση, και συγκεκριμένα στο εδάφιο 16:78 κτλ., αναφέρεται ότι φανερώθηκε άγγελος στην Άγαρ. Αυτή είναι η πρώτη αναφορά σε αγγέλους, ακολουθούν, όμως, και διάφορες άλλες αναφορές σε αγγέλους στο βιβλίο της Γένεσης.

            β) Στο Δευτερονόμιο, εκεί που μιλάει ο Μωϋσής για αγγέλους, διαβάζουμε, ότι «όταν ξεχώριζε ο Κύριος τα έθνη, διασπείροντας τα παιδιά του Αδάμ, καθόρισε όρια για τα έθνη που αντιστοιχούσαν σε αριθμό με τους αγγέλους του Θεού» (Δευτ. 32:8-9).

            γ) Επίσης σε όλα τα βιβλία της Αγίας Γραφής υπάρχουν αναφορές σε αγγέλους. Στο βιβλίο του Ιώβ λέγονται τα εξής αξιοσημείωτα: «Ιδού ήλθαν οι άγγελοι του Θεού και παρουσιάστηκαν ενώπιον του Κυρίου, και ήλθε μαζί τους και ο Διάβολος» (Ιώβ 1:6), και πιο κάτω, «όταν έγιναν τα άστρα, τότε οι άγγελοί μου με δοξολόγησαν με μεγάλη φωνή» (38:7, παράβαλε και 40:14). Επίσης υπάρχουν αναφορές στο βιβλίο των Βασιλειών, των Αριθμών, κτλ.[14]

 

4. Που αναφέρεται στην Καινή Διαθήκη η δημιουργία του υπεραισθητού κόσμου;

            Υπάρχουν πολλά σημεία στην Καινή Διαθήκη που αναφέρουν αγγέλους ή αγαθά πνεύματα, όπως επίσης και διαβόλους και πονηρά πνεύματα. Ιδιαίτερα για τη δημιουργία των αγγέλων μας αναφέρει ο απόστολος Παύλος τα εξής: ότι «Στον Υιό βασίστηκε η κτίση όλων των κτισμάτων που βρίσκονται στον ουρανό και στη γη, των ορατών και των αοράτων, δηλ. οι θρόνοι, οι κυριότητες, οι αρχές, οι εξουσίες, όλα έγινα για Εκείνον και με αναφορά σε Εκείνον» (Κολ. 1:16).

 

5. Γιατί οι άγγελοι ονομάζονται πνεύματα;

            Ονομάζονται πνεύματα επειδή η φύση τους είναι πνευματική και επειδή είναι άϋλοι και ασώματοι.

 

6. Που αναφέρεται στην Αγία Γραφή ότι οι άγγελοι είναι ασώματοι;

            Στον Ευαγγελιστή Λουκά αναφέρονται τα εξής: «Ψηλαφίστε με και δείτε ότι το πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά όπως με βλέπετε να έχω εγώ» (Λουκ. 24:39). Επίσης, ο απόστολος Παύλος, όταν παραινεί τους Εφεσίους να ενδυθούν ολόκληρη την πανοπλία του Θεού για να μπορέσουν να αντισταθούν στις μεθοδίες του διαβόλου, λεει τα εξής: «ότι η πάλη αυτή δεν είναι ενάντια σε αίμα και σάρκα, αλλά στις αρχές και εξουσίες, στους κοσμοκράτορες του σκότους του αιώνος τούτου, δηλ. στα πνευματικά (όντα) της πονηρίας που βρίσκονται στα επουράνια» (Εφ. 6:12-13).

 

7. Τι λένε οι Πατέρες της Εκκλησίας για την πνευματική φύση των αγγέλων;

            Οι Πατέρες της Εκκλησίας λένε, ότι οι άγγελοι δεν μετέχουν στην παχυλή γήινη ύλη. Η γνώμη αυτή των Πατέρων διατυπώθηκε στην 7η Οικουμενική Σύνοδο (787) που συνήλθε στη Νίκαια της Βιθυνίας και έχει ως εξής: «Αυτές λοιπόν τις πολύτιμες και σεπτές εικόνες, όπως προελέχθη, τις τιμούμε, τις ασπαζόμαστε και τις προσκυνούμε τιμητικά, δηλ. τις εικόνες των ... και των αγίων και ασωμάτων αγγέλων» (Βλ. Ιερούς Κανόνες). Ο Μέγας Βασίλειος αποδίδει στους αγγέλους ένα σώμα που είναι αέρινο και πύρινο. Στο 16ο κεφάλαιο του συγγράμματός του Περί του Αγίου Πνεύματος αναφέρει τα εξής: «Οι Άγγελοι έχουν ένα πάρα πολύ λεπτό σώμα, διότι δεν είναι εντελώς ασώματοι όπως είναι ο Θεός. Για αυτό το λόγο βρίσκονται σε κάποιο τόπο, και γίνονται ορατοί με το είδος του δικού τους σώματος όταν φανερώνονται στους αγίους». Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός θεωρούν τους αγγέλους ασώματους σε σύγκριση με τον άνθρωπο. «Λέγονται ασώματοι και άϋλοι σε σύγκριση με εμάς, γιατί κάθε τι το κτιστό που συγκρίνεται με τον Θεό, ο οποίος είναι ο μόνος ασύγκριτος, βρίσκεται να είναι κάπως παχύ και υλικό, αφού μόνο το Θείο είναι πραγματικά άϋλο και ασώματο».[15] Ο άγιος Ιλάριος λεει, ότι «κάθε τι το κτιστό είναι κατ ανάγκη και σωματικό».[16] Ο Ωριγένης θεωρεί τους αγγέλους λεπτοσώματους[17] και το ίδιο ισχύει και με πολλούς άλλους Πατέρες.[18]

 

8. Υπόκειντο οι άγγελοι στην αμαρτία;

            Μάλιστα, υπόκειντο, επειδή κάθε λογικό και ηθικά ελεύθερο δημιούργημα, που έχει τη δυνατότητα να αποφασίζει ελεύθερα, υπόκειται στην αμαρτία. Κατά συνέπεια αυτό ισχύει και για τους αγγέλους. Ο Δαμασκηνός αναφέρει τα εξής: «είναι λοιπόν η φύση των αγγέλων λογική, νοερά και αυτεξούσια, τρεπτή κατά τη γνώμη, δηλαδή εθελότρεπτη, αφού κάθε τι το κτιστό είναι και τρεπτό».[19]

 

9. Τι λεει η Αγία Γραφή γι αυτό;

              Η Αγία Γραφή λεει, ότι μερικά από τα αγγελικά τάγματα έπεσαν σε αμαρτία. Ο απόστολος Ιούδας λεει «ότι τους αγγέλους που δεν τήρησαν την αρχή τους, αλλά εγκατέλειψαν το κατοικητήριό τους, τους επιφυλάσσει αιώνια δεσμά σε ζοφερό σκοτάδι την ημέρα της μεγάλης κρίσης» (Ιούδας 6). Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός λεει, ότι «έβλεπε το Σατανά[20] να πέφτει από τον ουρανό σαν αστραπή» (Λουκάς 4:18).

 

10. Πως ονομάζονται οι άγγελοι που τήρησαν την αρχή τους;

            Οι άγγελοι αυτοί ονομάζονται αγαθά πνεύματα, αντίθετα μ’ εκείνους που δεν τήρησαν την αρχή τους και ονομάζονται πονηρά πνεύματα και διάβολοι.

 

11. Υπόκεινται τώρα πλέον οι αγαθοί άγγελοι στην αμαρτία;

            Όχι δεν υπόκεινται, διότι η εμμονή τους στην αγάπη και κοινωνία προς το Θεό, και η ελεύθερη ροπή τους προς το αγαθό, αλλά και η (αγαθή) εκλογή τους απέβη για αυτούς κατά κάποιο τρόπο φυσική και ηθική αναγκαιότητα. Έτσι η εκλογή τους είναι πάντα το αγαθό, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο ίδιος ο Θεός, ο οποίος τους αγιάζει και τους διατηρεί πάντοτε αγαθούς. Συνεπώς οι άγγελοι αυτοί έχουν αποβεί άτρεπτοι. Ο Διονύσιος ο Αεροπαγίτης λεει: ότι «Οι άγγελοι είναι δυσκίνητοι προς το κακό, όχι όμως ακίνητοι. Μετά την Ανάσταση του Χριστού έγιναν ολοκληρωτικά ακίνητοι, όχι κατά φύση αλλά κατά χάρη. Για αυτούς σωτηρία είναι η ατρεψία, που τους κάνει να μη φοβούνται την μεταβολή προς το χειρότερο και την απώλεια που επακολουθεί με αυτήν. Έτσι λοιπόν έλαβαν οι άγγελοι την ατρεψία, δηλ. από αυτό που πήραν από το Δεσπότη έμπρακτα, δηλ. τη γνώση της οδού προς την σωτηρία, την εξύψωση και την ομοίωση με Αυτόν, δηλ. την ταπείνωση που είναι αντίθετη από την έπαρση».

 

12. Υπάρχει τώρα πλέον στα πονηρά πνεύματα η δυνατότητα επιστροφής τους στο Θεό;

         Όχι δεν υπάρχει η δυνατότητα αυτή, και πρώτα-πρώτα γιατί η βούλησή τους ταυτίστηκε με το κακό, για αυτό και πάντοτε σκέπτονται και εκλέγουν το κακό. Έπειτα, γιατί έγινα και παραμένουν εχθροί του Θεού. Και τρίτον, γιατί αποχωρίστηκαν από το Θεό, και ο χωρισμός τους αυτός σημαίνει αιώνιος θάνατος. Αυτό που είναι θάνατος για τον αμαρτωλό είναι η πτώση από την αρχή τους για τους πονηρούς αγγέλους.

 

13. Πόσα είναι τα αγγελικά τάγματα, δηλ. τα τάγματα της ουράνιας ιεραρχίας;    

            Τα αγγελικά τάγματα είναι εννέα, και υποδιαιρούνται σε τρεις τριαδικές διακοσμήσεις. Η πρώτη τριάδα είναι: τα Σεραφείμ, τα Χερουβίμ και οι Θρόνοι. Η δεύτερη τριάδα είναι: οι Κυριότητες, οι Δυνάμεις και οι Εξουσίες. Η Τρίτη τριάδα είναι: οι Αρχές, οι Αρχάγγελοι και οι Άγγελοι.

 

14. Τι λένε οι Γραφές για τον αριθμό των αγγέλων;

            Οι Γραφές λένε ότι ο αριθμός των αγγέλων είναι πολύ μεγάλος: «χιλιάδες χιλιάδων και μυριάδες μυριάδων» (Δανιήλ 7:10). Ότι υπάρχουν «περισσότερες από δέκα λεγεώνες αγγέλων» (Ματθ. 6:33). Ότι αποτελούν «πλήθος ουρανίου στρατιάς» (Λουκάς 2:13). Ότι υπάρχουν «μυριάδες αγγέλων» (Προς Εβραίους 12:22).

 

15. Τι λένε οι Γραφές για τη δύναμη των αγγέλων;

            Οι Γραφές λένε ότι η δύναμη των αγγέλων είναι πολύ μεγάλη και ενεργεί και στον πνευματικό και στον υλικό κόσμο. Μέσα στη Γραφή αναφέρονται ως «άγγελοι ισχυροί» και ως «εξέχοντες σε δύναμη» (Β΄ Προς Θεσσαλονικεῖς 1:7, Ψαλμός 103:20, Βασιλειών 19:35).

 

16. Ποίες είναι οι ενασχολήσεις των αγγέλων;

            Οι άγγελοι βλέπουν το πρόσωπο του Θεού και Τον λατρεύουν, αλλά και διακονούν τις βουλές της Θείας Πρόνοιας (Ματθ. 18:10, Αποκ.  5:11, Α Πετρ. 1:12, Γεν. 28:12, Πράξεις 12:7,23, Ψαλμός 91:10-12, Βασιλειών Β 19:35, Χρονικών Β 16, Ματθ. 13:30-39 και 25:17).

 

17. Είναι οι άγγελοι αθάνατοι κατά φύση;

            Όχι, δεν είναι. Οι άγγελοι είναι αθάνατοι κατά χάρη, αφού είναι δημιουργήματα του Θεού. Ο Δαμασκηνός λεει ρητά: «άγγελος είναι ουσία νοερά … αθάνατη, όχι κατά φύση αλλά κατά χάρη, γιατί κάθε τι που έχει αρχή έχει κατά φύση και τέλος. Μόνον ο Θεός που υπάρχει πάντοτε καί που υπερβαίνει και το ‘πάντοτε’ κτλ., είναι κυριολεκτικά αθάνατος».[21]

 

18. Ποιές είναι οι διάφορες σημασίες που έχει η λέξη άγγελος στην Αγία Γραφή;

            Σημαίνει απλούς απεσταλμένους (Ιώβ 1:14, Λουκάς 7:24, 9:52), Προφήτες (Ησ. 42:19, Μαλαχ. 3:1), Ιερείς (Μαλαχ. 2:7), ιεροκήρυκες της Νέας Διαθήκης (Αποκάλ. 1:20), απρόσωπους πράκτορες, όπως π.χ. ένας στύλος νεφέλης (Εξ. 14:9), μιά πανώλη (Β Σαμ. 24:16,17), ανέμους (Ψαλμ. 104:4), Λοιμούς – ένα όνομα που προσδίδεται στους κακοποιούς αγγέλους (Ψαλμ. 78:49), σκόλοπα εἰς την σάρκα του Παύλου, δηλ. σκόλοπα ‘άγγελο σατάν’ (Βν Κορ. 12:7), το δεύτερο πρόσωπο τῆς Αγίας Τριάδος: “Άγγελον του προσώπου αυτού” και “Άγγελον της Διαθήκης” (Ησ. 63:9, Μαλαχ. 3:1). Η λέξη όμως άγγελος κυρίως εφαρμόζεται στα λογικά και ουράνια όντα (Ματθ. 25: 31).

 

19. Τι ήσαν τα Χερουβίμ;

            Τα Χερουβίμ ήσαν ιδανικά πλάσματα που συνίσταντο από τέσσερα μέρη, δηλ. από άνθρωπο, βου, λέοντα και αετό. «Η υπερέχουσα όψη ήταν η όψη του ανθρώπου, αλλά ο αριθμός των προσώπων, ποδών και χειρών διέφερε ανάλογα με τις περιστάσεις. (Ιεζεκ. 1:6, πρβλ. και Ιεζεκ. 41:18, 19, και Έξοδ. 25:20).

 

20. Ποιά είναι η ετυμολογία της λέξης Σεραφείμ, και τι λένε οι Γραφές περί αυτών;

            Η λέξη σημαίνει κάτι που καίει, λάμπει, θαμπώνει και αναφέρεται στην Γραφή μόνο μία φορά (Ης. 6:2,6).

 

21. Υπάρχει απόδειξη ότι οι άγγελοι ανήκουν σε διάφορες τάξεις;

            Μάλιστα υπάρχει· 1ον) από τη διατύπωση της Γραφῆς: ο Γαβριήλ διακρίνεται από το ότι στέκεται ενώπιον του Θεού (Λουκ. 1:9) με την έννοια ότι κατέχει κάποια υψηλή θέση. Ο Μιχαήλ διακκρίνεται ως ένας από τους άρχοντες (Δανιήλ 10:13). Επίσης τα επίθετα αρχάγγελοι, θρόνοι, αρχαί, κυριότητες, δυνάμεις (Ιούδ. 9, Εφ. 1:21) μαρτυρούν την ύπαρξη τάξεων.

Κεφάλαιον 5ον

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΛΑΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

 

1. Πως εξιστορεί η Παλαιά Διαθήκη την πλάση του ανθρώπου;

            Η Παλαιά Διαθήκη εξιστορεί ότι ο Θεός, αφού συντελέστηκαν τα πάντα, και είδε ότι ήσαν όλα πολύ καλά, είπε: «Ας πλάσουμε τον άνθρωπο κατά την εικόνα μας και κατά την ομοίωσή μας και ας γίνουν κυρίαρχοι πάνω στα ψάρια της θάλασσας, στα πτηνά του ουρανού και στα κτήνη ολόκληρης της γης, ως και σε όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη. Και έπλασε ο Θ^