ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΝ

ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ (PG 85: 425-452)

Του

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΣΕΛΕΥΚΕΙΑΣ

Μεταφρασμένη στην νεο-ελληνική

Υπο του

Π. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΔΙΟΝ ΔΡΑΓΑ. δΘ

Πρωτοπρεσβυτέρου

1. Η Δυσκολία μας να εγκωμιάσουμε επάξια τη Θεοτόκο: Α. Όποιος θέλει να υμνήσει την Αγία Παρθένο Θεοτόκο θα βρεί μεγάλες αφορμές για εγκώμια. Εγώ όμως που γνωρίζω την αδυναμία μου, που δεν είναι ικανή να ανταποκριθεί στο μέγεθος των γεγονότων, παρέμενα αιχμάλωτος στην έκπληξη μου για πολύ χρόνο. Ήμουνα σαν ένας άνθρωπος φορτωμένος με βαρύ φορτίο που είχε λάβει την εντολή να καταδυθεί σε ένα αχανές πέλαγος και αγωνιούσε πως να αναδυθεί από αυτό. Έτσι φορτωμένος με αμαρτίες διστάζω να μιλήσω γι΄αυτό το θέμα θεωρώντας το ζήτημα κρισιμότατο με το οποίο θα μπορούσαν να ασχοληθούν όσοι έχουν αποκτήσει κάθαρση στην ψυχή και στο σώμα, όσοι δηλαδή, είχαν εμπλουτιστεί με τη έκλαμψη της θείας χάριτος. Εγώ όμως στερούμαι μίας τέτοιας παρρησίας. Δεν καθαρίστηκαν τα χείλη μου με θείο κάρβουνο, όπως ο Ησαΐας που είδε τα Σεραφίμ. Ούτε έλυσα το υπόδημα από τα πόδια της ψυχής, όπως ο θεσπέσιος Μωϋσής.

2. Η δυσκολία μας να δεχθούμε τη θεία αποκάλυψη: Το παράδειγμα του Μωυσή: Βλέπουμε, όμως ακόμη και αυτούς που διακόνησαν αυτά τα μεγαλειώδη πράγματα να αισθάνονται ίλλιγκο. Όπως ο μέγας Μωϋσής, εκείνος ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, τον οποίο προσκάλεσε ο ίδιος ο θεός, και τον απέστελε να διακονήσει την απελευθέρωση του λαού, παραιτείτο από ένα τέτοιο εγχείρημα για πολύ καιρό. Και το έκανε αυτό παρά το γεγονός ότι έλαβε μεγάλα και θεία σημεία σαν θεία ενίσχυση της πίστεως του. Αλλά και έπειτα, μετά την απελευθέρωση από την Αίγυπτο ενθαρρύνθηκε με μεγαλύτερα θαύματα. Ήταν τότε που χτύπησε τη θάλασσα με την ράβδο του και άνοιξε το δρόμο στο λαό για να περάσει χωρίς να βραχεί (αβρόχοις ποσί). Τότε ακριβώς που η ρευστή φύση των υδάτων της θάλασσας εξομοιώθηκε με τη φύση πελεκημένων πετρών που σχημάτιζαν αμετακίνητο τείχος από της δύο πλευρές. Ήταν τότε, επίσης, που με το κτύπημα της ίδιας ράβδου η στερρεά και αποξηραμένη πέτρα πλημμύρισε την έρημο με αφθονία ποτάμιων ρευμάτων. Τότε πάλι που η πικρότητα κάποιων άλλων υδάτων μετατράπηκε σε γλυκύτητα με την παρεμβολή ενός ξήλου. Ή τότε που ένα αρίθμητο πλήθος ταΐστηκε σε σημείο κορεσμού με άρτο που έπεσε σαν βροχή από τον ουρανό με τρόπο παράδοξο. Τότε έγιναν και τόσα άλλα πέρα απ’ αυτό από τον ίδιο τον Μωϋσή, που ξεπερνούν την κατανόηση κάθε λογισμού. Καί όμως, ύστερα από μία τέτοια εμπειρία θαυμάτων, όταν του ζητήθηκε ν’ ανεβεί στο όρος Σινά και να λάβει τις πλάκες που γράφτηκαν με το δάκτυλο του Θεού, διάταξε ο Μωϋσής τους άλλους να σταθούν μακριά από τις πλαγιές του όρους, και να μην συνέλθουν σε μίξη με τις γυναίκες τους. Επίσης, διάταξε τους λειτουργούς της Σκηνής του Μαρτυρίου (δηλ. του Ναού) να ανέβουν λίγο ψηλότερα και να αποχωριστούν από την κοινωνία τους με το λαό. Και το έκανε αυτό για να διδάξει στους πιστούς τη διαφορά της ιερατικής τάξεως και στάσεως. Τέλος, τοποθέτησε πιό ψηλά από όλους τον Ααρών ως αρχιερέα, αν και τον κατάταξε σε θέση έξω από το γνόφο. Από όλους αυτούς μόνον ο Μωϋσής πλησίασε τον θεό, και διδάχτηκε την αρμονική σύσταση των ουρανών και θέσπισε την τυπική φανέρωση τους. Αυτός λοιπόν που ήταν τόσο μεγάλος στήν αρετή, ακούγοντας τη βοή των σαλπίγγων, τις βροντές, και τις αστραπές, και αποκτώντας την εμπειρία κι των άλλων φοβερών γεγονότων, έφθασε σε τόσο υπερβολική αγωνία ώστε να μη μπορεί να συγκρατήσει τις ίδιες τις σκέψεις του, αλλά να φωνάζει σε όλους αναφανδόν σαν άνθρωπος κατάπληκτος από φόβο και τρόμο.

3. Η αφετηρία μας πρέπει να είναι ο Θεός και τίποτε άλλο: Β. Αυτά έκανε εκείνος ο Μωϋσής που άκουσε το θεό να του μιλάει με οράματα και όχι με αινίγματα, και συνομιλούσε μαζί του στόμα με στόμα. Είναι προφανές λοιπόν πόσος φόβος θα μπορούσε να καταλάβει εμένα που θέλω να προσφέρω εγκώμια στη Θεοτόκο. Είναι φόβος μήπως ξεφύγω από την αλήθεια και θέλοντας να τιμήσω με τα λεγόμενα μου, κάνω λάθος με το να πώ κάτι που δεν είναι αντάξιο για την αγία Θεοτόκο. Κι’ αυτό διότι ο σκοπός μου δεν είναι να ανεβώ σε κάποιο αισθητό όρος. Ούτε είναι να διαπεράσω τον συγκεχυμένο αέρα που περιτριγυρίζει τη γή, ώστε να λαμπρυνθώ με την περικαλλή αυγή του αθέρα. Ο σκοπός μου είναι, όπως και άλλωστε οφείλω να πράξω, να υπερβώ την ευκοσμία όλων αυτών των κοσμικών στοιχείων, και αφού φθάσω στις ουράνιες αψίδες, να μη σταθώ στο κάλλος τους, αλλά να τις ξεπεράσω με τη βοήθεια του Αγίου Πνεύματος που μας οδηγεί στα θεία μυστήρια. Να προσπεράσω, επίσης, τους χορούς των Αγγέλων και να τους αφήσω πίσω μαζί με τους Ταξιάρχες τους. Να υπερβώ τη λαμπρότητα των Θρόνων και την τιμητική υπεροχή των Κυριοτήτων, την ηγεμονία των Αρχών, και την περιφάνεια των Εξουσιών. Ακόμη, να ξεπεράσω το κράτος των Θείων Δυνάμεων, τη διορατική δύναμη της καθαριότητας των πολυόμματων Χερουβίμ, και την απεριόριστη κίνηση των εξαπτέρυγων Σεραφίμ. Και αν ακόμα υπάρχει και κάποια άλλη κτιστή ύπαρξη πέρα από όλες αυτές, να μη σταθεί εμπόδιο στο δρόμο μου και στην απόφαση μου.

Εάν υπάρχει κάποιος άνθρωπος που, αν και είναι δεσμευμένος με τη σάρκα, μπορεί να ατενίσει τολμηρά με τα πολυπράγμονα μάτια του νου του και να κατανοήσει το συναίδιο απαύγασμα της πατρικής δόξας (τον Χριστό) με τη λάμψη και τη δύναμη του αληθινού φωτισμού, θα πρέπει από εκεί να αρχίσει να περιγράφει τη φήμη της Θεοτόκου, αφού είναι πράγματι και λέγεται Θεοτόκος. Μήπως υπάρχει κάτι υψηλότερο από αυτήν; Όχι βέβαια. Αφού δεν μπορεί να νοηθεί κάτι τι που υπάρχει ανάμεσα στα θεία και στα ανθρώπινα πράγματα. Διότι, όπως δεν είναι εύκολο να διανοηθεί κανείς και να μιλήσει για το Θεό, αλλά πρόκειται για κάτι το τελείως αδύνατο, έτσι και το μεγάλο μυστήριο της Θεοτόκου είναι ανώτερο από κάθε διανόηση και ομιλία. Επειδή όμως, ονομάζεται Θεοτόκος, διότι γέννησε το Θεόν που σαρκώθηκε, θ’ ανεβώ προς τον θεόν με προσευχή και θα τον καταστήσω Εκείνον βασιλιά του λόγου μου. Δέσποτα, Παντοκράτορα, βασιλιά όλης της κτίσης, Εσύ που γεμίζεις με φωτισμό κατά τρόπο άρρητο τον ασώματο νου των ανθρώπων με το νοερό Σου φως, γέμισε με φωτισμό το νου μου, για να κατανοήσω το Προκείμενο μυστήριο χωρίς να πλανηθώ και να μιλήσω με ευσέβεια γι’ αυτό που θα εννοήσω και να μεταδοθεί με ακεραιότητα αυτό για το οποίο θα μιλήσω. Διότι αυτός που θα αποπειραθεί να μιλήσει περί Θεού διατρέχει τριπλό κίνδυνο: ή να μην φωτισθεί, ή να αστοχήσει στο λόγο, ή να μην μπορέσει ν’ ακούσει το λόγο.

4. Η σωστή προσέγγιση στο Θεό: Καθαρίστε μου λοιπόν τις αισθήσεις σας επάξια, και ελάτε να ακούσετε τη θεολογική ομιλία με τρόπο θεοπρεπεί. Το ότι υπάρχει θεός είναι κάτι που πρέπει να πιστεύουμε. Γιατί όσο επεκτείνεται προς τα άνω ο ανθρώπινος νους, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεται πόσο αδύνατο του είναι να αποκτήσει κατανόηση. Και αν, μάλιστα, αγωνιζόταν να πεί κάτι το μεγαλοπρεπές, η λαλιά νου θα ήταν μικρότερη από την αλήθεια. Ποιός, λοιπόν μπορεί να ευνοήσει αυτό που είναι απερινόητο; Πώς ο πηλός που εμψυχώθηκε από το Θεό, και που αγνοεί την ουσία της ίδιας της ψυχής του, θα κατανοηθεί το Θεό που τον την ενεφύσησε μέσα του; Αν, λοιπόν, υπάρχει κάποιος μαθητής της ευσέβειας, δεν θα περιεργασθεί το τι είναι ο Θεός. Απλά, θα αναλογισθεί το ότι υπάρχει ο Θεός ξεκινώντας από αυτά που δημιουργήθηκαν από Αυτόν και από τα οποία θα αποκτήσει την έννοια της θείας ύπαρξης. «Από το μέγεθος της καλλονής των κτισμάτων γίνεται αντιληπτός κατ’ αναλογία ο υπεύθυνος για τη γένεσης τους, (Σοφία Σολ. 13:5) δηλ. ο Πατήρ, ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα. Η άναρχη αρχή των όντων, η πλούσια πηγή των απαυγασμάτων, η πάγκαλη καλλονή των καλών. Η Τριάδα που αναγνωρίζεται ως Μονάδα, και η Μονάδα που προσκυνείται ως Τριάδα. Αυτής της υπέρτατης δόξας έγινε κατ’ εικόνα ο άνθρωπος πλουτισμένος με θεοειδείς ακτινοβολίες (μαρμαρυγές).

5. Το πρόβλημα της προσέγγισής μας στο Θεό και η μεσολάβηση του Χριστού: Αυτό όμως το κάλλος το αμαύρωσε ο ρύπος της αμαρτίας, και μας μεταμόρφωσε σε κτηνώδες είδος. Όπως το διατύπωσε ο Υμνολόγος Δαβίδ, «Ο άνθρωπος που απολάμβανε τιμής, δεν κατανόησε, συναναστράφηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά» (Ψαλ. 48:13). Και μάλιστα εξέπεσε και από την εξομοίωσή του με αυτά, όπως το λέει η Γραφή: «Ο βους γνωρίζει των κτίστη του και ο όνος την φάτνη που του έδωσε ο Κύριος του. Ο Ισραήλ όμως δεν με αναγνώρισε και ο λαός μου δεν με κατάλαβε» (Hσ. 1:3). Αν και σωφρονισθήκαμε με πολλούς τρόπους, δεν επιστρέψαμε στην ανώτερη ζωή, αλλά μάλλον χαρήκαμε για τους πονηρούς τρόπους ζωής. Όμως, παρ’ όλα αυτά που έγιναν, ο Δεσπότης δεν αποστράφηκε τους δούλους. Θυμήθηκε τους οικτιρμούς Του, αν και ποτέ δεν τους λησμόνησε, διότι κινήθηκε προς μιά μεγαλύτερη υπερβολή φιλανθρωπίας κατά την μαρτυρία της Γραφής. «Όπου πλεόνασε η αμαρτία υπερπερισσευσέ η χάρις» (Ρωμ. 5:20). Διότι όταν μας είδε να βρισκόμαστε σε ανάγνωση, και να μή μπορούμε να βοηθηθούμε με τα έργα μας, αλλά μάλλον να χανόμαστε από αυτά, και να μας υπολείπεται πολύ λίγο για να οδηγηθούμε όλοι μας στο μηδέν, υπέστη κάτι τι από συμπάθεια προς εμάς (αν μπορούμε να το πούμε αυτό), αφού ο απαθής στη φύση του, μετέτρεψε σε στοργή που δεν αξίζαμε την οργή που δίκαια μας άξιζε. Γι’ αυτό, λοιπόν, έστειλε στην εικόνα που υπέστη διαφθορά τον ποιητή της εικόνας, για να την αναμορφώσει με τα χρώματα της αγαθότητας Του. Γι’ αυτό πήρε επάνω του τη μορφή του δούλου εκείνος που υπήρχε μέσα «στην μορφή του Θεού» για να ελευθερώσει τους υπόδουλους στην αμαρτία, να τους επαναφέρει στην πρωταρχική τους ευγένεια, να τους αναδείξει σε υιούς του επουράνιου Πατέρα, και να τους επανασυμορφώσει με βάση την ίδια την εικόνα Του. «΄Ετσι όσοι τον δέχτηκαν», όπως λέγει η γραφή, «σ’ αυτούς έδωσε εξουσία να γίνουν τέκνα θεού». (Ιωάν. 1:14). Ας μην με εγκαλέσει λοιπόν κανείς, αν άλλα υποσχέθηκα στο προοίμιο μου και με άλλα έχω τώρα καταπιαστεί. Γιατί είναι με αυτά που δοξάζομαι τον ευεργέτη μας Θεό, και μαζί Του δοξάζουμε ταυτόχρονα και την Μητέρα Του. Σ’ αυτόν, συνεπώς, θα πρέπει να επαναφέρουμε το λόγο μου.

6. Πως μεσολάβησε ο Χριστός; Γ. Επειδή λοιπόν θέλησε να καθαρίσει την εικόνα, και αποφάσισε να καταστήσει τη σάρκα αθάνατη, περιβλήθηκε ο ίδιος τη σάρκα για να θεραπεύσει το όμοιο με το όμοιο. Έγινε τέλειος άνθρωπος κατά πάντα, για να σώσει τέλεια τον άνθρωπο τον οποίον έπλασε. Και αυτό γιατί, αφού κατακρίθηκε η απαρχή του γένους μας λόγο της αμαρτίας, χρειαζόταν μία δεύτερη απαρχή που θα ήταν αναμάρτητη και θα εκπλήρωνε κάθε είδος δικαιοσύνης. Μέσω αυτής συναρμολογείται ολόκληρο το σώμα με την κεφαλή και προσφέρεται πάλιν στους ανθρώπους. Έτσι, όπως πεθάναμε με τον Αδάμ, έτσι θα ξαναζήσουμε με τον Χριστό. Θα μπορούσε βέβαια να μας σώσει και χωρίς την Ενσάρκωση, Εκεόινος που ενεργεί αυτό που θέλει αυτόβουλα. Ήθελε όμως να δείξει ότι η φύση που ηττήθηκε από την αμαρτία είναι με αυτόν ανώτερη από την αμαρτία. Ήθελε να κατακρίνει την αμαρτία μέ τη σάρκα Του, και να επεκτείνει σε όλους τη δικαιοσύνη Του. Να καταργήσει το διάβολο που έχει το κράτος του θανάτου, όπως λέγει ο θείος Απόστολος. «Διότι ότι ήταν αδύνατο για το Νόμο, λόγο της ασθένειας της σάρκας, ο Θεός, στέλνοντας τον Υιό Του με ομοίωμα σάρκας αμαρτίας, κατέκρινε την αμαρτία για αμαρτία με τη σάρκα, για να πληρωθεί το δικαίωμα του Νόμου και σε μας τους ανθρώπους» (Ρωμ. 8:3-4). «Επειδή λοιπόν οι άνθρωποι είχαν σάρκα και αίμα, γι’ αυτό πήρε και αυτός τα ίδια με αυτούς, ώστε να καταργήσει με το θάνατο Του υτόν που είχε πάρει την εξουσία του θανάτου, δηλ. τον διάβολο» (Εβρ. 11:14). Δεν προετοιμάστηκε για την αντιμετώπιση του εχθρού, όπως αυτός έπραξε, επειδή ως Θεός έχει ακαταμάχητη και απροσπέλαστη δύναμη, αλλά, επειδή ήθελε να ανακαλέσει ο Αδάμ την δική του ήττα. Έτσι κατέβηκε στο μεγάλο μυστήριο της Ενανθρώπησης, παίρνοντας επάνω του το κάλυμα (καταπέτασμα) της σάρκας και συνομίλησε μέσω αυτής με τους ανθρώπους που ήταν δεμένοι μ’ αυτήν. Και το έκανε αυτό, ώστε όπως όλα έγιναν από Εκείνον, έτσι και όλα να σωθούν από Αυτόν.

Αλλά θα μπορούσε κάποιος να ρωτήσει. Τι λοιπόν, παραμελούσε ο Θεός το ανθρώπινο γένος στα χρόνια που προηγήθηκαν προτού συμβεί τούτο το θαύμα; Όχι, καλέ μου, θα απαντούσα. Ο Θεός προνοούσε για το γένος μας από την αρχή, δίνοντας μας πάντα την κατάλληλη νουθεσία. Μας οδηγούσε στην αόρατη θεότητά Του χρησιμοποιώντας σαν μέσον τα ορατά κτίσματα. Επίσης, έβαλε μέσα μας το φυσικό νόμο για την γνώση των καλών και των κακών. Μας έδωσε επι πλέον τη δύναμη του αυτοκράτορα λογισμού, σαν ηνίοχο και άριστο κυβερνήτη. Επειδή, όμως, αυτά τα καλά που μας δόθηκαν, οι παλαιοί τα κακομεταχειρίζονταν – γιατί, θαυμάζοντας την ωραιότητα των κτισμάτων, δεν δόξασαν τον Κτίστη, αλλά «ελάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα» (Ρωμ. 1:25). Αφού αθέτησαν το φυσικό νόμο και παραστράτησαν ακολουθόντας την αφύσικη κακία, τους έδωσε ο Θεός γραπτούς νόμους, που δίδασκαν την αληθινή θεογνωσία, και οδηγούσαν στο δρόμο της αρετής, αλλά και κριτές, βασιλιάδες, προφήτες, ιερείς, που τους καθοδηγούσαν σε ανώτερο τρόπο ζωής. Παρ’ όλα αυτά οι ψυχές των ανθρώπων ασθενούσαν βαριά, μέχρις ότου ήλθε ο ιατρός, που ανέτειλε από παρθενική παστάδα (κοιτώνα).

7. Το Θαύμα της Ενσαρκώσεως και η σχέση του με τη δημιουργία του ανθρώπου: Δ. Φθάνοντας σ’ αυτό το σημείο της ομιλίας μου, και αντικρίζοντας τον πλούτο του θαύματος μένω άφωνος από την έκπληξη! Δεν βρίσκω λόγια που να ανταποκρίνονται σ’ αυτά τα πράγματα. Με ποιό παράδοξο τρόπο να υμνήσω την παράδοξη χάρη; Πώς να δοξολογήσω την πηγή της φιλανθρωπίας; Πώς να αποτολμήσω να εξερευνήσω το παρθενικό πέλαγος και το βάθος του μεγάλου μυστηρίου; Εάν δεν με διδάξεις εμένα τον άπειρο κολυμβητή, Εσύ, ω Θεοτόκος, ώστε να «αποδυθώ τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται με τις επιθυμίες της απάτης» (Εφ. 4:22) και έπειτα να γέμισης με έλεος το στόμα της διάνοιας μου, ώστε να κατέβω στο βάθος της κυοφορίας Σου, και φορτωμένος με το φώς του ελέους Σου να βρω μέσα Σου τον Μαργαρίτη της αλήθειας; Βοήθησε με στον αγώνα μου, να κατανοήσω αυτή την αλήθεια, ώστε έχοντας διδαχθεί από Εσένα, να μπορέσω να μιλήσω για Σένα, όχι για το πως έτεκες τον Λόγο που σαρκώθηκε - αφού ο τρόπος του τόκου Σου ξεπερνάει το πώς - αλλά για το ότι και μητέρα έγινες, και Παρθένος έμεινες, και ότι ο τεχθείς από Σένα έγινε αληθινός άνθρωπος και παρέμεινε και Θεός αληθινός, επανορθώνοντας το πλάσμα των χειρών Του. Αυτός διέπλασε τον άνθρωπο αρχικά, και Αθτός τον ανέπλασε μεσω του ίδιου του Εαυτού Του κατά τις έσχατες αυτές ημέρες. Ήταν Αυτός που πήρε χώμα από τη γή και κατασκεύασε τον Αδάμ και τον εμψύχωσε με πνεύμα που προήλθε από τον ίδιο τον εαυτό Του. Δε του έδειξε, όμως, τον τρόπο με τον οποίο τον έπλασε, για να εμποδίσει προκαταβολικά το περίεργο θράσος του. Έτσι, αγνοώντας ο άνθρωπος τη σύνθεση του πηλού με την ψυχή, δεν θα ερευνούσε την ένωση του θεού με τη σάρκα. Ήταν σαν να του έλεγε, Μη τολμήσεις να ανέβεις στον ουρανό ενώ είσαι πεσμένος στην γή. Αναλογίσου ποιός είσαι, πως πλάσθηκες, πως διαμορφώθηκες, πως εμψυχώθηκες, πως κατοικεί μέσα στο σώμα σου το ασώματο. Μήπως άραγε επεκτείνεται αυτό το ασώματο στοιχείο σε όλα τα μέλη του σώματος; ή μήπως συστέλλεται ώστε να εμπεριέχεται μέσα σε ένα μόνο μέλος του; Αν επεκτείνεται, τότε δεν έχει νόημα, γιατί το να επεκτείνεται κάτι είναι ιδίωμα που χαρακτηρίζει τα σώματα. Όλοι όμως γνωρίζουμε ότι η ψυχή είναι ασώματη. Αν πάλι συστέλλεται, τότε ακόμη περισσότερο δεν έχει νόημα, γιατί τότε όχι μόνο το ασώματο θα φαίνεται σα σώμα, αλλά και τα υπόλοιπα μέλη του σώματος θα φαίνονται σαν νεκρά, αφού θα στερούνται την παρουσία της ψυχής που τα ζωοποιεί.

8. Η ‘λογική’ της Ενσαρκώσεως: Βλέπεις λοιπόν, πόσο ασύλληπτη είναι η σύλληψη αυτών των πραγμάτων! Πως λοιπόν, θα μπορούσες να βρείς όσα είναι πέρα από τις δυνατότητές σου; Εάν, βέβαια, θα μπορούσες να καταλάβεις την ύπαρξη σου, τότε φυσικά, θα μπορούσες να εξερευνήσεις και την δική μου τη Σάρκωση. Αλλά και τότε θα ήταν τολμηρό εκ μέρους σου να το κάνεις αυτό. Γιατί είναι άπειρο το χάσμα ανάμεσα στο θεό και στους ανθρώπους. Αν όμως, ούτε τη δική σου ύπαρξη γνωρίζεις, πως θα γνωρίσεις εκείνην που σε υπερβαίνει; Ας γίνουν, λοιπόν, φρόνιμοι οι παράφρονες και ας εγκαταλείψουν την ιουδαϊκή μέθη όσοι λένε ότι είναι αδύνατο να συλλάβει μια γυναίκα χωρίς επαφή με άνδρα. Τι, άραγε, είναι γι’ αυτούς πιο δύσκολο, να παραδεχθούν το να τεχθεί κανείς από γυναίκα, ή το να πλασθεί από τη γή; Το να κυοφορήσει παρθενική μήτρα, η να εμψυχωθεί η γή, και να βλέπει, να λαλεί, να ακούει και να πράττει όσα θέλει; Πάλι, λοιπόν, πήρε ο Θεός χώμα και έπλασε άνθρωπο. Πήρε χώμα από Παρθένο, δηλ. τη σάρκα που πήρε από Εκείνη, και έπλασε άνθρωπο, όπως Εκείνος γνωρίζει, και έγινε ο ίδιος άνθρωπος. Πώς, λοιπόν εκείνοι που πίστεψαν στο προηγούμενο αντιλέγουν στο επόμενο; Πώς ομολογούν την παντοδυναμία του θεού αναφορικά με τον πρώτο, κατηγορούν όμως την αδυναμία του θεού αναφορικά με τον δεύτερο; Διότι Αυτός που φιλοτέχνησε εκείνον, Αυτός ανακαίνισε και τούτον. Ας μη λέμε, λοιπόν, γιά τίποτε ότι είναι αδύνατο για το Θεό. Γιατί όπου ενεργεί ο Θεός, εκεί το αδύνατο καταργείται. Ούτε υπάρχει τίποτε το αισχρό στην ανθρώπινη φύση, σύμφωνα με τους φρόνιμους κριτές της αλήθειας. Το όλο σώμα μας παίζει ρόλο οργάνου, αφού δεν γνωρίζει τι να πράξει από μόνο του, αλλά υπηρετεί το δικό μας θέλημα. Με αυτό η ψυχή, σαν μουσικός, ανακρούει τους φθόγγους της αρετής, ή εκτελεί τους τριγμούς της κακίας. Κανένας, συνεπώς, δεν πρέπει να θεωρεί αισχρό το σώμα των ανθρώπων και να το διαβάλλει σαν ξένο προς το Θεό. Διότι δεν ντροπιάζει κανένα η πλάση, αλλά είναι η πράξη που καταισχύνει. Δεν είναι ούτε ο οφθαλμός, ούτε το χέρι ούτε κάποιο άλλο μέρος του σώματος που αμαρταίνει, αλλά εκείνος που κακομεταχειρίζεται το χέρι, τον οφθαλμό, και τα άλλα μέλη. Γι’αυτό, βέβαια, ο Δημιουργός και Δεσπότης των πάντων, έγινε κοινωνός της ανθρώπινης φύσης, αφού ετέχθη από την Παρθένο και Θεοτόκο. Διότι, αληθινά φόρεσε σάρκα εμψυχωμένη, χωρίς όμως να μεταλάβει στην πράξη των ανόμων. Όπως λέει η Γραφή, «Αμαρτία δεν έπραξε, και δόλος δεν βρέθηκε στο στόμα Του» (Ης. 53:9 και Α Πέτρ. 2:22).

9. Οι μοναδικές διαστάσεις της Ενσαρκώσεως: Ω, γαστέρα αγία και Θεοδόχος! μέσα στην οπόια σχίσθηκε το χειρόγραφο της αμαρτίας! μέσα στην οποία ο θεός έγινε άνθρωπος παραμένων Θεός, και ανέχθηκε την κυοφορία, και υπέστη γέννηση όπως εμείς οι άνθρωποι, χωρίς να κενώσει τους κόλπους του Πατρός, αν και επλήρωσε τις αγκάλες της Μητρός. Δεν μερίζεται ο Θεός όταν ενεργεί όσα θέλει. Παραμένει αμέριστος, και ρυθμίζει τη σωτηρία του κόσμου. Ο Γαβριήλ, βέβαια, εγκατέλειψε τους ουρανούς, όταν ήλθε στην Παρθένο και Θεοτόκο. Ο Λόγος του θεού, όμως, που πληροί τα πάντα, δεν χωρίστηκε από τον ουρανό όπου προσκυνείται, όταν σαρκώθηκε μέσα της. Διότι όπως ο λόγος που γράφεται στο χαρτί είναι ολόκληρος αποτυπωμένος σ’αυτό, και υπάρχει ολόκληρος μέσα στο νου που τον γέννησε, και ολόκληρος μέσα σ’αυτούς που τον διαβάζουν, έτσι και ο Θείος Λόγος, ή μάλλον όπως γνωρίζει ο ίδιος ο Λόγος, είναι ολόκληρος μέσα στο σώμα Του, και ολόκληρος μέσα στο Θεό και Πατέρα, και πληροί τον ουρανό, και περιέχει τη γή, και συγκρατεί ολόκληρη την κτίση. Ποιός θα εγκαλέσει το Θεό για μετριότητα; Ποιός θα Τον μεμφθεί για το ότι έγινε πτωχός για χάρη μας και έτσι μας κατέστησε πλουσίους στην βασιλεία των ουρανών; Τι θα πουν αυτοί που υποφέρουν από ανευλαβή ευλάβεια; που «φοβούνται για φόβο, εκεί που δεν υπάρχει φόβος» (Ψαλ. 52:6), μήπως πάθει ο Θεός κάτι, όπως αυτοί νομίζουν, αν και αυτός θεραπεύει τα πάθη των ανθρώπων με απάθεια; Γι’ αυτό απιστούν κατά πόσον η γέννηση Θεού που σαρκώθηκε εμπιστεύθηκε σε γυναικεία γαστέρα. Από αυτό μάλλον αποδεικνύεται ότι είναι απαθής, αφού και το παθητό σώμα φόρεσε και το απαθές της Θεότηλας Του κατέδειξε. Διότι, εάν αυτός ο κτιστός ήλιος δεν πάσχει κανένα μολυσμό στην καθαριότητα του, όταν έρχεται σε επαφή με ρυπαρούς και δύσοσμους τόπους, πως δεν θα ισχύει ακόμη περισσότερο για τον ήλιο της δικαιοσύνης που, φωτίζοντας μια αγνή Παρθένο και περνώντας από αυτήν το πανάγιο σώμα Του, θα παράμενε απαθής μέσα σ’ αυτό ως Θεός; Όταν οι άνθρωποι αντιμετώπιζαν τέλειο χαμό, και δεν είχαν καμία ελπίδα σωτηρίας, χρειάστηκε να γίνει προσέλευση του Θεού, όπως είχαν προαναγγείλει οι προφήτες.

10. Οι προφητικές μαρτυρίες για την Ενσάρκωση: Ο Ησαΐας είπε, «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα Του Εμμανουήλ, που ερμηνεύεται, ο Θεός μεθ’ ημών» (Ης. 8:14, Λουκ. 1:31). Και πάλι, «Ότι παιδίον γεννήθηκε για μας, υιός δόθηκε για μας, του οποίου η εξουσία θα είναι στους ώμους Του, ...κτλ... Πατήρ του μέλλοντος αιώνος» (Ησ. 9:6). Και κάπου αλλού, πάλι ο ίδιος προβλέπει την κοινωνία εν Χριστώ, που θα σχηματιζόταν από τα άλλα ξένα έθνη, και λέει: «Τότε θα βόσκουν μαζί ο λύκος και τα αρνί, και θα αναπαύονται μαζί η λεοπάρδαλης και το κατσικάκι, και θα τρέφονται στην ίδια βοσκή και το μοσχάρι και το λιοντάρι και ο ταύρος» (Ησ. 11;6). Και πάλιν, «Ιδού ο Θεός ημών, Αυτός θα έλθει και θα μας σώσει. Τότε θα ανοίξουν οι οφθαλμοί των τυφλών και θα ακούσουν τα ώτα των κωφών. Τότε ο χωλός θα πηδάει από το ελάφι, όπως το ελάφι, και η γλώσσα των μουγγών θα είναι τρανή» (Ησ. 354,5). Ο Ιερεμίας αναφωνεί στον Βαρούχ, «Αυτός είναι ο Θεός ημών, και κανείς άλλος δεν θα θεωρηθεί θεός πλησίον Του. Αυτός εφεύρε κάθε επιστήμη και την παρέδωσε στο παιδί Του τον Ιακώβ, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο Του. Ύστερα φανερώθηκε πάνω στη γή και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους» (Βαρούχ 3:36) Και ο Μιχαίας λέει, «Και συ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, δεν είσαι μικρή μέσα στις χιλιάδες του Ιούδα. Από σένα θα εξέλθει ηγούμενος για Μένα που θα είναι ο άρχοντας του Ισραήλ. Και η έξοδος Του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα» (Μιχαίας 5:2). Επίσης, ο Ζαχαρίας λέει: «Τέρπου και ευφραίνου Θυγατέρα Σιών, γιατί έρχομαι και θα κατασκηνώσω στο μέσον σου, λέει Κύριος. Και πολλά έθνη θα καταφύγουν στον Κύριο, και θα αποτελέσουν λαό Του» (Ζαχ. 2:10,11).

Ο θεσπέσιος Δανιήλ που εξαγγέλλει το όνειρο του Ναβουχοδονόσορ, ομιλεί για τη εκ Παρθένου γέννηση ως εξής: «Κοιτούσα μέχρις ότου κόπηκε ένας λίθος από ένα όρος χωρίς χέρια και κατάστρεψε την εικόνα» (Δαν. 2:34) Και λίγο πιο κάτω λέει: «Και στις ημέρες εκείνων των βασιλέων, θα αναστήσει ο Θεός του ουρανού μία βασιλεία, η οποία δεν θα διαφθαρεί στον αιώνα. Και η βασιλεία Του, δεν θα παραδοθεί σε κάποιον άλλον. Θα μειώσει και θα κοσκινίσει όλες τις βασιλείες, και θα αναστηθεί σε όλους τους αιώνες» (Δαν. 2:44). Και πάλι λέει ο ίδιος τα εξής: «Έβλεπα σε όραμα νυκτερινό, και ιδού, μαζί με τα σύννεφα του ουρανού ερχόταν κάποιος σαν Υιός ανθρώπου, που έφθασε μέχρι τον παλαιό των ημερών και προσήλθε ενώπιον Του. Και τότε δόθηκε σ’ Αυτόν η αρχή, και η τιμή, και η βασιλεία, και όλοι οι λαοί, οι φυλές, οι γλώσσες, υποτάχθηκαν σ’ Αυτόν. Η εξουσία του είναι εξουσία αιώνια, που δεν θα παρέλθει. Και η βασιλεία του δεν θα διαφθαρεί» (Δαν. 7:13,14) Και ο Σοφονίας λέει: «Ο Κύριος θα φανερωθεί σ’ αυτούς, και θα εξολοθρεύσει όλους τους λαούς των εθνών, και κάθε ένα από αυτά θα τον προσκυνήσει στον τόπο Του» (Σοφ. 2:11). Πάνω όμως από όλους αυτούς, αλλά και περισσότερο από όλους τους, κράζει ο προφήτης και βασιλιάς Δαβίδ: «Θα κατέβει σαν βροχή επάνω στη προβιά, και θα κυριαρχήσει από τη μία θάλασσα μέχρι την άλλη, και από τους ποταμούς μέχρι τα τα πέρατα της οικουμένης» (Ψαλ. 71:6,7). Και λίγο πιο κάτω, «Το όνομα Αυτού θα είναι ευλογημένο σε όλους τους αιώνες. Και πριν από τον ήλιο υπήρχε το όνομα Αυτού. Και μέσω Αυτού θα ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης και θα τον μακαρίζουν όλα τα έθνη» (Ψαλ. 71:38).

11. Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου: Ε. Τι ανάγκη υπάρχει να φέρουμε στη μέση όσα είπαν οι προφήτες, που προανάγγειλαν την παρουσία του Χριστού την οποία πραγματοποίησε η Θεοτόκος; Ποιά μεγαλόφωνη γλώσσα θα μπορούσε να εξυμνήσει τη Θεοτόκο ἐπάξια, αφού μέσω Εκείνης αξιωθήκαμε να λάβουμε τόσα μεγάλα αγαθά; Με τί άνθη επαίνων θα πλέξουμε το στεφάνι που Της οφείλουμε; Από Εκείνην αναβλάστησε το άνθος του Ιεσσαί, και Εκείνη ήταν που στεφάνωσε το γένος μας με δόξα και τιμή. Ποιά άξια δώρα μπορούμε να προσφέρουμε σ’ Εκείνην, αφού όλα τα του κόσμου είναι ανάξια σε σύγκριση μ’ Αυτήν; Άν ο Παύλος λέει για όλους τους αγίους, ότι «δεν είναι άξιος ο κόσμος σε σύγκριση μ’ Αυτούς» (Εβραίους 11:38), τι νά πούμε για τη Θεοτόκο, που λάμπει τόσο πολύ πάνω ἀπό όλους τους μάρτυρες όσο ο ήλιος υπερβαίνει τη λάμψη των αστέρων; Ω παρθενία, με την οποία δίκαια αγάλλονται οι άγγελοι, που αποστέλνονται προς διακονία των ανθρώπων, αν και αποστρέφονταν προηγουμένως το γένος μας. Χαίρεται ο Γαβριήλ, στον οποίο εμπιστεύθηκε ο Θεός το μήνυμα της θείας συλλήψεως. Γι αυτό και αρχίζει το χαιρετισμό του με τη χαρά και τη χάρι:

«Χαίρε κεχαριτωμένη, ο Κύριος μετά Σού» (Λουκ. 1:28). «Χαίρε κεχαριτωμένη», δηλ. ας λάμψει το πρόσωπό Σου από χαρά. Γιατί από Σένα θα γεννηθεί η χαρά όλων των ανθρώπων, και θα παύσει για όλους η αρχαία εκείνη αρά (κατάρα), αφού θα καταλυθεί το κράτος του θανάτου, και θα δοθεί σε όλους σαν δώρο η ελπίδα της αναστάσεως. «Χαίρε κεχαριτωμένη», ο αμάραντος παράδεισος της αγνότητας, μέσα στον οποίον φυτεύτηκε το δένδρο της ζωής, για να βλαστήσει για όλους τους ανθρώπους καρπούς σωτηρίας, και να ανοίξει η τετράστομη πηγή των Ευαγγελίων που θα αναβρύζει ποτάμια οικτιρμών για τους πιστούς. «Χαίρε κεχαριτωμένη», που μεσιτεύεις ανάμεσα στο Θεό και στους ανθρώπους, ώστε να καταλυθεί το μεσότοιχο τηε έχθρας, και να ενωθούν τα ουράνια με τα επίγεια. «Ο κύριος μετά Σου»! Γιατί Εσύ είσαι, πραγματικά, επάξιος ναός του Θεού, που ευωδιάζει με τα αρώματα της αγνότητας, στον οποίο θα κατοικήσει ο Μέγας Αρχιερέας, ο οποίος θα είναι κατα την τάξη Μελχισεδέκ, «αμήτωρ» (χωρίς μητέρα) και «απάτωρ» (χωρίς πατέρα) (Εβρ. 7:3) - «αμήτωρ» γιατί είναι «εκ Θεού Πατρός» και «απάτωρ» γιατί είναι «εκ Σου της Μητρός».

«Η δε ιδούσα», λέει η Γραφή, «διεταράχθη επί τω λόγω αυτού» (Λουκ. 1:29), δηλ. από τα παράδοξα λόγια που είπε. Αλλά ο Γαβριήλ, για να την βγάλει από την απορία και την ταραχή, προλαβαίνει την άγνοια με την παράκληση, και της λέγει: «Μη φοβού Μαριάμ», γιατί ο φόβος είναι γι αυτούς που έρχονται σε σύγκρουση. Εσύ, όμως, «εύρες χάριν παρὰ τω Θεώ» (Λουκ. 1:30). Και αμέσως μετά της παρουσιάζει τη χάρι που ξεπερνάει κάθε άλλη, καθώς της λέει: «Ιδού θα συλλάβεις και θα γεννήσεις Υιόν, ο οποίος θα είναι μέγας και θα κληθεί Υιός Υψίστου. Σ’ Αυτόν θα δώσει Κύριος ο Θεός το θρόνο του Δαβίδ του πατρός Του, και θα βασιλεύσει στον οίκο Ιακώβ αιώνια, ώστε η βασιλεία Του δεν θα έχει τέλος. Και είπε η Μαριάμ προς τον άγγελον. Πώς θα γίνει αυτό σε μένα, αφού δεν γνωρίζω άνδρα» (Λουκ. 1:31-34); Δέν υπάρχει, λέει, κανένας άλλος τρόπος συλλήψεως στις γυναίκες, εκτός από την σχέση τους με άνδρα. Πώς, λοιπόν, είναι δυνατόν να συμβεί σε μένα μιά τέτοια άσπιλη εμπειρία; Η παράδοξη αγγελία σου, μεταφέρει μιά δυσκολο-παράδεκτη πληροφορία. Πώς θα βλαστήσω καρπό χωρίς σπόρο; Πώς θα γεννήσω υιό ένώ είμαι άγαμη; Είναι εύλογες οι ερωτήσεις σου, της λέει ο αρχάγγελος, και ζητώ συγγνώμη γιατί σου αποκρίνομαι. Σου προμηνύω τον τόκο, χωρίς όμως να σου εξηγώ τόν τρόπο. Αυτό ακριβώς είναι τό μόνο που γνωρίζω. Δεν θα γίνει η σύλληψη αυτή με τη μεσολάβηση κάποιου άνδρα, αλλά με την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος, και θα είναι η δύναμη του Υψίστου που θα σε επισκιάσει και θα πραγματώσει τούτο το γεγονός. Γιατί, λοιπόν, προβάλλεις το νόμο της φύσεως μπροστά στο νομοθέτη της φύσεως; Γιατί πώς μπορείς να υποδεχθείς τον Πλάστη σου άν δεν ενδυναμωθείς από τον Ἴδιον; Μήπως είναι η κοιλία σου πλατυτέρα από τον ουρανό; μήπως υπερβαίνεις σε μέγεθος την κτίση, ή ποιός μπορεί να Τον χωρέσει μεσα στη φύση του; Ο σύμμαχός σου είναι πλησίον σου. «Δύναμις Υψίστου θα σε επισκιάσει»! Αν δεν σε επισκίαζε αυτή η δύναμη, δεν θα χωρούσες τον αχώρητο. Αν Αυτός που θα γεννήσεις δεν συνεργήσει μαζί σου στο τόκο Του, δεν θα μπορέσει ο πηλός να βαστάξει τον Πλάστη του. Επειδή, πάλι, με ρωτάς, πώς η άσπορη θα βλαστήσει καρπό; Βάλε τούτο στο νού σου, για να πιστεύσεις στο θαύμα. Πώς συνέβη στη αρχή της δημιουργίας και βλάστησε η γή καρπούς χωρίς σπέρματα; Εκείνος που κατέστησε τη γη δυνατή να φέρει καρπό, Εκείνος θα καταστήσει δυνατή και τη δική σου κοιλία να καρποφορήσει. Σ’ εκείνην ελέχθη, «Ας Βλαστήσει η γη βοτάνη χόρτου» (Γεν. 1:11), και έγινε φύση των όντων, και στόλησε τα πάντα με κάθε είδους καρπών. Σε σένα όμως λέγεται, «Πνεύμα Άγιον επελεύσεται επί σε, και δύναμις Υψίστου επισκιάσει σε, διο και το γενόμενον άγιον κληθήσεται, Υιός Θεού» (Λουκ. 1:35).

12. Το Μυστήριο της Θείας Γεννήσεως: «Ιδού η δούλη του Κυρίου, γένοιτό μοι κατά το ρήμα Σου» (Λουκ. 1:38)! Καί τότε μπήκε σ’ ενέργεια στη παρθενική νηδύ (μήτρα) η διαδικασία της θείας συλλήψεως. Ποιά λογική θα μπορέσει να διαβεί τό ἀδιάβατο πέλαγος της άνύμφευτης λοχείας; Ποιός νούς είναι τόσο καθαρός και τόσο δυνατός στη θεωρία για να θεωρήσει τα αθέατα; Χρειάζεται γλώσσα ανώτερη από την ανθρώπινη, ή μάλλον αληθινά θεία έμπνευση που θα χαρίσει την εύρεση του ζητουμένου. Πώς έγινε η άκτιστη και αχώρητη ουσία του Λόγου που δεν έχει κοινωνία με καμμιά κτίση, στην οποία ούτε τα Χερουβίμ δεν τολμούν να προσβλέψουν, άν και υπερέχουν όλων των άλλων ταγμάτων, να έλθει σε κοινωνία με την ασθενή και γήινη φύση της ανθρωπότητας; Πρόκειται για Μυστήριο που έγινε τότε και παραμένει και σήμερα Μυστήριο, που ποτέ δεν θα παύσει να είναι Μυστήριο. Τότε αντίκρυσε η κτίση ό,τι δεν είχε δει ποτέ πριν, Υιόν, πατέρα της τεκούσης, Βρέφος που προϋπήρχε της μητέρας, Παιδίον αρχαιότερο από τους αιώνες! Γιατί Αυτός που γεννήθηκε δεν ήταν απλός άνθρωπος, αλλά ο Θεός Λόγος που σαρκώθηκε από την Παρθένο, που περιβλήθηκε με σάρκα ομοούσια με τη δική μου, ώστε να σώσει με το όμοιο το όμοιο. Γιατί άν είχε άλλο σώμα διαφορετικό από το δικό μου, δεν θα είχε κοινωνήσει τη δική μου σάρκα, ούτε θα με είχε αξιώσει να γίνω κοινωνός της ζωής. Αν δεν πτώχευε πέρνοντας την ουσία μου, δεν θα είχα πλουτίσει εγώ με θεϊκή βασιλεία. Ήλθε, όμως, ο Εμμανουήλ σε τούτον τον κόσμο το οποίο είχε πλάσει από παλιά, σαν Παιδίον που γεννήθηκε πρόσφατα, άν και ήταν Θεός προαίωνιος. Ανακλήθηκε σε φάτνη, επειδή δεν βρήκε τόπο καταλύματος, και ετοίμασε αιώνιες σκηνές. Κατέβηκε σε σπήλαιο, αστέρας όμως τον ανήγγειλε. Δέχτηκε δώρα από μάγους, και χάρισε την απολύτρωση πταισμάτων. Κρατήθηκε στις αγκάλες του Συμεών άν και σαν Θεός αγκάλιαζε τα σύμπαντα. Φανερώθηκε σαν βρέφος σε ποιμένες, αλλά αναγνωρίστηκε σαν Θεός από τις στρατιές των αγγέλων που εξυμνούσαν τη δόξα Του στους ουρανούς, την επί γης ειρήνη και την εν ανθρώποις ευδοκία.

13. Η εμπειρία της Θεοτόκου: Όλα αυτά τα συγκρατούσε στήν καρδία της η αγία Μητέρα του Κυρίου των όλων και αληθινά Θεοτόκος (Λουκ. 2:51), όπως λέει η Γραφή, προσθέτοντας όλα τα παράδοξα που συνέβαιναν γύρω από Αυτόν, και έτσι πολλαπλασίαζε την αγαλλίαση στην καρδία της, με χαρές και εκπλήξεις, ενώ διέβλεπε τα μεγαλεία του Υιού και Θεού της. Όταν, βέβαια, πρωτοαντίκρυσε το θείο εκείνο βρέφος, νομίζω ότι την κατέλαβε φόβος και πόθος καθώς διαλέχθηκε μαζί του μόνη προς μόνο, ως εξής: Ποιά, παιδί μου, όνομασία αρμόζει να βρώ για σένα; Μήπως ανθρώπινη; Μά, Εσύ είχες γέννηση θεϊκή. Μήπως θεϊκή; Μα, Εσύ πήρες ανθρώπινη σάρκωση. Τί λοιπόν να κάνω μαζί Σου; Να Σέ θρέψω με γάλα, ή να θεολογήσω; Να Σε φροντίσω σαν μητέρα, ή να Σε προσκυνήσω σαν δούλη Σου; Νά Σε σφίξω στην αγκάλη μου σαν υιό μου, ή να προσευχηθώ Σε σένα σαν Θεό μου; Νά Σου δώσω γάλα, ή να Σου προσφέρω θυμίαμα; Τί να κάνω μ’ αυτό το άρρητο και μέγιστο θαύμα; Ο ουρανός είναι για Σένα ο θρόνος Σου, και όμως η δική μου αγκαλιά Σε βαστάζει! Παρουσιάστηκες ολόκληρος εδώ κάτω, και όμως δεν απουσίασες καθόλου ἀπό εκεί επάνω. Η κατάβαση που έγινε δεν είναι τοπική, αλλά πραγματώθηκε σαν θεϊκή συγκατάβαση. Εξυμνώ τη φιλανθρωπία Σου, αλλά δεν ερευνώ την οικονομία Σου!

14. Το Μυστήριο της υπερευλογημένης Θεοτόκου: ΣΤ. Είδατε πόσο μεγάλο μυστήριο συντελέστηκε από τη Θεοτόκο, που υπερβαίνει κάθε γλώσσα και έννοια! Τί λοιπόν, δεν θα θαυμάσουμε τη μεγάλη δύναμη της Θεοτόκου και πώς υπερβαίνει όλους τους αγίους που τιμούμε; Γιατί άν έδωσε ο Χριστός τόση χάρη στους δούλους, ώστε να θεραπεύουν τους αρρώστους όχι μόνο αγγίζοντάς τους αλλά ακόμη με τη σκιά τους όταν πέφτει επάνω τους - γιατί όπως μας πληροφορεί το βίβλιο των Πράξεων των Αποστόλων, έφεραν στη μέση της αγοράς τους αρρώστους και η σκιά του Πέτρου τους θεράπευσε (Πρ. 5:15), ἐνώ κάποιος άλλος πήρε το μαντίλι που είχε χρησιμοποιήσει ο Παύλος και βαζοντάς το επάνω στους ασθενείς τους ελευθέρωσε από τους κακούς δαίμονες (Πρ. 19:12) – τι δύναμη νομίζουμε ότι έδωσε στη μητέρα Του; Δέν της έδωσε, άραγε, μεγαλύτερη από τους υπηκόους; Είναι σε όλους καταφάνερο. Και πόσο θαυμαστό είναι πράγματι, ότι αυτά που ένεργούσαν οι άγιοι ως ζώντες, δεν κάλυψε η γή όταν απέθαναν. Διότι άν και τά σώματά τους είναι κρυμένα μέσα σε πέτρινους τάφους έχουν ακόμη τη δύναμη να σώζουν αυτούς πού έχουν ανάγκες, εάν τους πλησιάζουν επάξια. Εάν, λοιπόν χάρισε σ’ αυτούς τόση δύναμη ώστε να κάνουν τέτοια θαύματα, τί αντάλλαγμα θά έδωσε για το μητρικό γάλα στην Μητέρα που τον γέννησε και μέ ποιά χαρίσματα θα την στόλισε; Αν ο Πέτρος ονομάσθηκε «μακάριος» (Ματθ. 16:17), και του εμπιστεύθηκε ο Κύριος τά κλειδιά των ουρανών, πώς δεν θά ονομασθεί υπερμακαρία υπεράνω όλων Αυτή που αξιώθηκε να γεννήσει Εκείνον τον οποίον ο Πέτρος ομολόγησε; Αν ο Παύλος αποκαλέστηκε «σκεύος εκλογής» (Πραξ. 9:15) επειδή βάσταξε το σεβάσμιο όνομα του Χριστού και το κήρυξε σε ολόκληρη την οικουμένη, τι είδους σκεύος άραγε θα είναι η Θεοτόκος; Δεν χώρεσε μέσα της το μάννα όπως η χρυσή στάμνος, αλλά χώρεσε το ουράνιον άρτον μέσα στην κοιλία της, που δίδεται στους πίστους σαν βρώση και ρώση (δύναμη).

15. Επιλεγόμενα: Υποκινούμενος όμως από ευλάβεια, δεν θέλω να ειπώ περισσότερα για τη Θεοτόκο, μήπως και καταισχυνθώ περισσότερο από την αδυναμία μου να φθάσω στην αξία. Θα μαζέψω, λοιπόν, τα πανιά της ομιλίας μου, και θα αράξω στο ασφαλές λιμάνι της σιωπής, αφού όμως πρώτα ειπώ δυό λόγια σαν επίλογο στους πιστούς που συνήλθαν εδώ.

Αφού κερδίσαμε τόσα πολλά αγαθά και νικήσαμε και στο λόγο με όσα έκαμε η Θεοτόκος, ας αμείψουμε την Ευεργέτιδά μας με μιά αμοιβή που επιστρέφει σε μας τους ίδιους. Ποιά είναι αυτή; Είναι «η προς αλλήλους αγάπη, η οποία αποτελεί το πλήρωμα του νόμου. Διότι, ὀπως λέγει, όλος ο νόμος πληρούται με αυτό, δηλ. το, Αγαπήσεις τον πλησίον σου ως εαυτόν» (Ρωμ. 13:9,10). Και επίσης, «Διότι το ου μοιχεύσεις, ου φονεύσεις, ου κλέψεις, ου ψευδομαρτυρήσεις, και οποιαδήποτε άλλη εντολή ανακεφαλαιώνεται μέσα σ’αυτόν τό λόγο, στο Αγαπήσεις τον πλησίον σου ως εαυτόν» (Ρωμ.13:9). Πάνω από όλα οφείλουμε να διατηρήσουμε το σώμα της Εκκλησίας αδιαίρετο. Και θα το επιτύχουμε αυτό αν φυλάξουμε τον πλούτο της ομόνοιας απαραβίαστο. Να μη προσποιούμαστε ότι διεκδικούμε την ορθή πίστη, όταν υπεραμυνόμαστε για την αναμεταξύ μας έχθρα. Να μη παρορτύνουμε στο κακό κάτω από το σχήμα της ευσέβειας. Ούτε να ξεφεύγουμε από τα ορθά δόγματα, εξ αιτίας παράνομων σχέσεων, και να καπηλευόμαστε την αλήθεια. Αλλά να φροντίζουμε μαζί με την ορθή πίστη, να αποκτήσουμε και καλή διαγωγή, γιατί το ένα δεν υπάρχει χωρίς το άλλο και κανένα δεν επαρκεί μόνο του για να αποδώσει άριστο αποτέλεσμα. «Η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή, όπως και τα έργα, χωρίς την πίστη» (Ιάκ. 2:20). Συσφίγγοντας, λοιπόν, τους εαυτούς μας με τους δεσμούς της αγάπης, ας προσφέρουμε στη Θετόκο την κάτωθι προσευχή:

Ω, Παναγία Παρθένε, για την οποία όποιος λέγει σεμνά καί ένδοξα δεν αμαρτάνει ώς προς την αλήθεια άλλά ως προς την αξία (ως ανάξιος), λυπήσου μας ἀπὸ το ύψος του ουρανού, απ΄ όπου μας εποπτεύεις, και χάρισε μας στην παρούσα περίσταση την ειρήνη. Καθοδήγησέ μας ώστε να μην ντροπιαστούμε στο θρόνο της κρίσεως, αλλά να αποδειχθούμε μέτοχοι της εκ δεξιών Του παραστάσεως, όταν θα γίνει η αρπαγή μας στους ουρανούς, και συμμέτοχοι με τους αγγέλους στην εξύμνηση της ἀκτίστου και ομοουσίου Τριάδος που γίνεται αντιληπτή και δοξάζεται εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων, ΑΜΗΝ!

A DISCOURSE ON THE ANNUNCIATION

OF THE MOST HOLY THEOTOKOS

By

BASIL OF SELEUCIA

Translated by

Fr. GEORGE DION DRAGAS

Protopresbyter

1. Our difficulty in attempting to praise the Theotokos. i) Whosoever wishes to praise the Holy Virgin, the Theotokos, will find great reasons for constructing his praises. As for my part, however, being fully aware of my weakness, which is insufficient for a proper response to the magnitude of the events, I remained captive to my astonishment for a long time. I was like a man, weighed down with a heavy load, who had been commanded to immerse himself into a vast ocean and was in agony as to how he would afterwards get out of it. Being laden with my sins, I am hesitant to attempt to speak about this matter, realizing that it is a most crucial task, which only those purified in body and soul, i.e. those who have been enriched with the dazzling light of the divine grace, can undertake. I, however, am destitute of such boldness. My lips have not been cleansed with the divine coal, as Isaiah did, who saw the Seraphim. Nor have I loosened the sandals from the feet of my soul, as the divine Moses did.

2. Our Difficulty in receiving Divine Revelation: The example of Moses. We see, however, that even those who ministered to such magnificent realities experienced dizziness. Like that great Moses, the most meek of all human beings, whom God himself invited and sent him to minister to and liberate his people, declined to undertake this task for a long time. He actually did this, in spite of the fact that he received great and divine signs, boosting his faith. Indeed, after the liberation from Egypt he was encouraged with greater miracles. He had struck the sea with his rod and opened a way for the people to pass without getting wet feet. That was the time when the fluid nature of the waters of the sea was assimilated with the nature of rough-hewn stones which formed an irremovable wall from both sides. That was also the time when by striking the same rod the solid and arid rock flooded the desert with a plenitude of running currents of rivers. That was again the time when the bitterness of some other waters was transformed into sweetness with the interference of a piece of wood; and when an innumerable crowd of people were fed to the point of satiety with bread that came down from heaven like rain in a manner most weird. That was the time when so many other things were incurred, above and beyond those already mentioned, by the same Moses, which surpass the comprehension of any thoughtful reasoning.

And yet, after such an experience of miracles, when he was asked to ascend to Sinai and to receive the plates that had been written with the finger of God, Moses ordered the others to stay away from the mountainsides and to abstain from having intercourse with their wives; and he ordered the ministers of the Tabernacle of Witness (i.e. the Temple) to climb a little higher, to keep apart from communicating with the laity. And he did this in order to teach the faithful concerning the difference of the priestly order and stance. Finally he placed higher than all the rest Aaron, the High-priest, although he allocated him a place outside the cloud. From all these people, it was Moses alone that approached God and was taught the harmonious constitution of the heavens and how to institute their typological manifestation. Moses, then, who was so great in virtue, hearing the clamor of the trumpets, the thundering and the lightening and acquiring the experience of the other frightful events, was seized by such excessive agony that he was no longer able to hold his own thoughts, but shouted like a person that was struck by fear and horror.

3. Our starting-point must be God and nothing else. ii) This is what Moses did, who heard God speaking to him with visionary experiences and not with riddles and spoke with him mouth to mouth. It is obvious then, what fear would seize me in my wish to offer praises to the Theotokos. I fear in case I deviate from the truth and, although I wish to offer honor with what I shall say, I might err by saying something which is not worthy of the Holy Virgin; and this is so, because my purpose is not to climb up to some tangible mountain. Nor is it to penetrate through the thin layer of atmosphere which surrounds the earth so that I can be brightened with the beautiful dawn of the ethereal substance. My purpose is, as it ought to be, to surpass the amazing arrangement of all these cosmic elements and, as soon as I reach the heavenly apses, not to stand looking at their beauty, but to surpass them with the help of the Holy Spirit, who leads us into the divine mysteries. I also wish to go beyond the choirs of the Angels and to leave them behind me together with their Taxiarchs; to proceed beyond the brightness of the Thrones and the honorable superiority of the Dominions, the hegemony of the Principalities, and the pride of the Authorities. I also wish to go beyond the dominion of the Divine Powers, the discerning power of purity of the many-eyed Cherubim and the unlimited movement of the six-winged Seraphim; and if there is also any other kind of created existence beyond all these, I wish that it shall not stand as an obstacle to my ascent and my decision.

If there is any man who, in spite of his being tied to the flesh, is able to glance boldly with the meddlesome eyes of his mind and grasp the co-eternal radiance of the Paternal glory (i.e. Christ) with the brilliance and power of true enlightenment, he should start from there to describe the fame of the Theotokos, since she truly is and is truly called Theotokos. Is there anything higher than She? Of course not, inasmuch as there is nothing to be imagined that exists between the Godhead and her humanity. Thus, as it is not easy for anyone to think and to speak about God, for this is something completely impossible, likewise the great mystery of the Theotokos goes beyond every conception and speech. Since, however, she is called Theotokos, because she gave birth to God who became incarnate, I will ascend to God with prayer and will make him the king of my speech. Master, Almighty, King of all Creation, You who enlighten ineffably the incorporeal mind of human beings with Your spiritual Light (noero phos), enlighten my mind that I may perceive the mystery that lies before me without straying, and may speak reverently about my perception transmitting with integrity what I shall speak about. And I say this, because I know that whoever wishes to speak about God runs a triple danger: either to fail to be enlightened, or to slacken in his speech, or to fail to hear the word.

4. The right approach to God: Purify, then, your senses worthily, and come to hear the theological discourse in a manner that befits God. First of all we must all believe that God exists, because the more the human mind stretches upwards, the more it perceives that it is impossible to obtain understanding of God’s existence. Indeed, if he were to labor to say something magnificent, his speech would fall short of the truth. Who, then, can comprehend that which is incomprehensible? Who can speak of that which is ineffable? How could the clay, which received a soul from God, and is ignorant of its own essence, perceive of God who breathed the soul into it? If there is a student of orthodox piety, he will not speculate concerning what God is. He will simply bear in mind that God exists, starting with the things that were created by Him and gaining from them a sense of the divine existence. “For by the greatness and beauty of the creatures proportionately the maker of them is seen” (Wisdom of Solomon, 13:5), i.e. the Father, the Son and the Holy Spirit, the unoriginate origin of all beings, the rich source of radiations, the all-beautiful beauty of the good gifts. The Triad is recognized as a Monad and the Monad is worshiped as a Triad. It is according to the image of this supreme glory that man was made, enriched with divine radiations.

5. Our problem in approaching God and God’s intervention in Christ. This beauty, however, was darkened by the stain of sin, which transformed us into a beastly kind. As David the Psalmist put it, “And man, being in honor, does not understand: he is compared to the irrational beasts with which he was assimilated” (Ps. 48:13). Indeed, man fell below his assimilation with the beasts, as Scripture points out: “The ox knows its owner, and the ass its master’s crib, but Israel does not know me and my people have no regard for me” (Isaiah 1:3). Although we were chastised in many ways, we did not return to the higher life, but rather took pleasure in the evil ways of life. Yet, in spite of all that we did, the Master did not disdain his servants. He remembered his mercies, although He never forgot them, and He moved to a greater excess of love for mankind. “Where sin abounded, grace super-abounded” (Rom. 5:20). When He saw us being in despair and unable to help ourselves with our works, but rather being lost through them, and that there was little left before we were all annihilated, he underwent some kind of change (if we may say so), out of sympathy for us. He changed to affection, which we did not deserve, the wrath which we deserved. This is why He sent to the image that was corrupted the maker of the image, in order to restore to it the colors of His goodness. This is why He took upon Him the form of the servant, He who was in the form of God. He did this in order to liberate those who had been led captives to sin; to bring them back to their initial nobility; to raise them to the status of sons of His heavenly Father; to reform them in accordance with His own image. “For those who received Him,” Scripture says, “to them He gave authority to become children of God” (John 1:14). Let no one disparage me, please, if I promised other things in my introduction and now I am occupied with different themes. What I say is to the glory of God our benefactor and at the same time to the glory of His Mother. To Him, then I return the discourse.

6. The Intervention of Christ. iii) Since, then, he wanted to cleanse the image and decided to make the flesh immortal, he put on the flesh in order to heal the same by the same. He became perfect man in all respects, in order to work out a perfect salvation for the man whom He created. He did this, because, since the initial model of our generation was condemned on account of our sin, there was need for a second initial model which would be sinless and would fulfill all kinds of righteousness. It is by such means that the entire body is reconstructed in union with its head and is offered again to humanity. Thus, as we died in Adam, so we might live with Christ. He could have saved us, of course, without the incarnation, since He does what he decides completely freely. But, He wanted to demonstrate that the nature that was defeated by sin is with Him greater than sin, and thus, to condemn sin in His flesh; to extent His righteousness to all humanity; and to abolish the devil who has the dominion of death. As the divine Apostle says: “For God has done what the law, weakened by the flesh, could not do: sending His own Son in the likeness of sinful flesh and for sin, He condemned sin in the flesh in order that the requirement of the law might be fulfilled in us too" (Rom. 8:3,4). “Since, therefore, the children share in flesh and blood, he himself, likewise partook of the same nature, that through death He might destroy him who has the power of death, that is, the devil” (Heb. 2:14). He did not prepare for the encounter with the enemy as He did, because as God He has unconquerable and impervious power, but because He wanted Adam to revoke his own defeat and thus He condescended to the great mystery of the Inhomination, taking upon Him the veil of the flesh and speaking through it to the human beings that had been toed to the flesh. He did this, so that as all things were made by Him, likewise all may be saved by Him as well.

Here one could certainly ask: What, then? Did God neglect the human race in the years that preceded this miracle? No, my friend, I would answer. God provided for our race from the beginning, giving us the appropriate teaching. He led us to His invisible Godhead, by using as means the visible creatures. He also placed inside us the natural law for the knowledge of good and evil. He gave us the power of the imperial rationality, like a charioteer and perfect governor. Since. However, all these goods that were given, were misused by the ancients –inasmuch as, admiring the beauty of the creatures, they did not glorify the Creator, but “worshiped the creation, instead of the Creator” (Rom. 1:25), while they violated the natural law and stayed to unnatural evil. And so God gave them written laws, which teach the true knowledge of God and lead to the path of virtue, and also judges, kings, prophets, priests, who guided them to the better manner of life. In spite of these, the souls of human beings were gravely sick, until the appearance of the healer, who arose out of a virginal chamber.

7. The Miracle of the Incarnation and its relation to man’s creation. (iv.) Arriving at this point of my discourse, and encountering the wealth of the miracle, I remain speechless with amazement. I find no words that match these realities. In what manner could I praise this paradoxical grace? How can I glorify the source of divine philanthropy? How can I present the river of God’s love for the humankind? How can I dare investigate the oceanic depth of this great mystery, unless You, O Theotokos, teach me, who is inexperienced, so that I “may put off the old man who is corruptible with the desires of the deceit” (Eph. 4:22)? How indeed, can I enter into the depths of your pregnancy and find the pearl of the truth, unless I am enlightened by the light of your mercy, and you fill the mouth of my mind with it? Help me in my effort to grasp this truth, so that, having You as my teacher, I may speak about You; not explaining how You gave birth to the incarnate Word – since the manner of this birth transcends the how – but declaring the fact that You became a Mother and remained a Virgin, and that He who was born from You became true man, although He remained true God, restoring the creation of His hands. He is the One who formed man at the beginning and who has transformed him through Himself in these last days. In other words, He is the One who took soil from the earth and constituted Adam, and ensouled him with a spirit that came from Him. But He did not show Adam the manner in which He formed him, in order to debar from him his curious audacity. Thus, being ignorant of the composition of clay and soul, man would not investigate the union of God with the flesh. It was as if He told him: Do not dare ascend to heaven, when you are fallen on the earth. Consider who you are, how you were created, how you were formed, how you were ensouled, how something that is bodiless dwells in your body. Is this bodiless element extended to all the members of the body? Or is it contracted so that it is contained by one member alone? If it is extended, then it makes no sense, because to be able to extend is a property that characterizes bodies. All of us know, however, that the soul is bodiless. If, on the other hand, it contracts, then it makes no sense at all, because then not only the bodiless element will appear to be some kind of body, but also the other members of the human body will appear to be dead, since they will lack the presence of the soul which enlivens them.

8. The ‘Logic’ of the Incarnation. Do you see, therefore, how inconceivable is the conception of these things? How, then, could you discover what lies beyond your potentialities? If, of course, you could understand your existence, then naturally, you would also investigate my incarnation as well. But even then, it would be too daring on your part to do so, because there is an infinite chasm between God and human beings. If, indeed, you do not know your own existence, how will you know the one which transcends you? Therefore, let the insane ones become sane by abandoning the Jewish intoxication, i.e. those who say that it is impossible for a woman to conceive without contact with a man. What, then, is more difficult for them to accept, that one can be born of a woman, or that one is formed from the earth? That a virginal womb can conceive, or that the earth can be ensouled, so that it can see, hear, and do whatever it wishes? God, then, again took soil and formed man. Again He took soil from the Virgin, i.e. the flesh which He took from her, and formed man, in the manner that He knows, and became Himself man. How, then, those who believed in the former, belie the latter? And how do they confess the almighty power of God in connection with the former, but reproach Him in connection with the latter? Because He who created the former, He also renewed the latter. We must not say, then, that there is anything that is impossible for God, because wherever God is at work, there the impossibility is abolished. Nor is there anything disgraceful in connection with the human nature, according to the prudent judges of the truth. Our entire body has the role of an instrument, since it does not know what to do by itself, but simply serves our will. The soul uses the body as a musician, striking the notes of virtue, or carries out the cracklings of evil. No one, therefore, should regard the human body as indecent, or defame it as something alien to God. Because it is not how a creature is that brings shame, but how it acts that incurs disgrace. It is not the eye, nor the hand, nor any other member of the body that sins, but he who misuses the hand, the eye and the other members. This is, indeed, why the Creator became a communicant of the human nature, receiving a human birth from the Virgin and Theotokos; that He may truly put on flesh that was ensouled, but without participating in the act of the lawless. As Scripture says, “He committed no sin, and no guile was found in his lips” (cf. Is. 53:9 and II Pet. 22).

9. The unique Dimensions of the Incarnation. O holy womb, God-bearer, within which the written record of sin was torn apart, God became man, while remaining God, endured the pregnancy, underwent a birth as we human beings do, without emptying the bosom of the Father, although he filled the embrace of His Mother. God is not partitioned when He operates what He wills. He remains undivided and procures the salvation of the world. Gabriel, of course, abandoned the heavens when he came to the Virgin and Theotokos. The Word of God, however, who fills all things, did not abandon the heavens, where He is worshiped, when He became incarnate inside the Theotokos. Just as the word which is written on a piece of paper is entirely imprinted on it, and is also entirely present in the mind which gave birth to it, and, in addition, is entirely present within those who read it, likewise the Word of God, or rather as the Word Himself knows, is entirely within His body and entirely within His Father, and fills the heavens and contains the earth and upholds the entire creation. Who can arraign God for mediocrity? Who will reproach Him for His becoming poor for our sake and thereby making us rich in the kingdom of heaven? What will they say who suffer from impious piety? Who “fear for a fear, where there is no fear” (Ps. 52:6)? Will God suffer something, as they think, although He is the one who heals the passions of human beings with impassibility? They wonder whether the birth of God who became incarnate was entrusted to a woman’s womb. But this is how God is glorified! This is how He is shown to be impassible, since the passible body which He put on was the one that clearly manifested the impassibility of the Godhead. Indeed, if the created sun does not suffer any pollution in its purity when it comes in touch with filthy and unsavory places, how could this not be far more the case with the Sun of righteousness who enlightening a pure Virgin and taking from her His all-holy body remains impassible within it as God? This is indeed the case, because, when human beings had come face to face with perfect destruction, and had lost all hope of salvation, God’s coming was needed to take place, as the prophets had foretold.

10. The Prophetic witness to the Incarnation. Isaiah said, “Behold the Virgin shall conceive and bear a son, and they call his name Emmanuel, which means God with us” (Is. 8:14, Luke 1:31). And again, “Because a Child was born to us, a Son was given for us, whose authority will be on His shoulders… etc… Father of the age to come” (Is. 9:6). And elsewhere, again the same prophet foresees the communion in Christ which will be formed from foreign nations, and says, “Behold our God, He will come and will save us. Then the eyes of the blind shall be opened and the ears of the deaf shall hear. Then the lame shall jump as the deer and the tongue of the mute will be mighty” (Is. 35:4,5). Jeremiah shouts in Baruch, “He is opur God, and no one else shall be regarded as a God beside Him. He invented every path of knowledge and gave it to Jacob, His child, and to Israel, His beloved. Then He appeared on the earth, and was conversed with human beings” (Baruch 3:36). Micah says, “And you Bethlehem, house of Ephratha, are not insignificant among the thousands of Judah. From you a leader will be raised for me who will be the ruler of Israel. And his going out is from the beginning, from the days of the age” (Micah 5:2). Zachariah also says, “Rejoice and be glad daughter of Zion, cause I come and will dwell in your midst, dsays the Lord. And many nations will turn to the Lord and will constitute His people” (Zachariah 2:10,11).

The heavenly Daniel, declaring the dream of Nebuchadnezzar, speaks about the birth from the Virgin as follows: “I was looking until a stone was cut out of a mountain without hands and destroyed the image” (Dan. 2:34). And a little further on, “And the stone which destroyed the image became a great mountain which filled the whole earth” (Dan. 2:35). Then, explaining that dream, he says: “And in the days of those kings, God will raise a kingdom from heaven, which will not be corrupted in the age. And his kingdom will not be delivered to anyone else. He will reduce and sift all other kingdoms, and will be resurrected throughout the ages” (Dan. 2:44). And again, the same prophet says: “I saw a night vision and behold there came along with the clouds of the sky someone like a Son of Man, who arrived before the ancient of days. And then, all authority and honor and the kingdom was given to Him, and all the nations and races and tongues were subjected to Him. His authority is an eternal authority, which will never pass away. And His kingdom will not be corrupted” (Dan. 7:13,14). Zephaniah says: “The Lord will appear to them, and will destroys all the gods of the nations, and each one of them will bow to Him in its place” (Zeph. 2:11). Above all of them and more than them, however, it is David the prophet-king that cries: “He will come down like rain upon the fleece, and like a drop that drips upon the earth. And He will prevail from the one sea to the other and from the rivers to the ends of the inhabited world” (Ps. 71:6,7). And a little later, “His name will be blessed unto all the ages. And it existed before the sun. And through Him all the races of the earth will be blessed and all the nations will call Him Blessed” (Ps. 71:38).

11. The Annunciation of the Theotokos. (v.) What need is there to bring to the middle what the prophets said, that foretold the presence of Christ which came about through the Theotokos? What magnificent voice could worthily praise the Theotokos, since it was through her that we received so many good gifts? What flowers of praises can we use to make the crown that we owe Her? It was from her that the flower of Jesse sprouted afresh, and She crowned our race with glory and honor. What proper gifts can we offer Her, since all the things of the world are unworthy of Her? If Paul says about the Saints, that “the world is not worthy of them” (Heb. 11:38), what should we say about the Theotokos, who shines so much more above all the martyrs as the sun transcends the brightness of the stars? O virginity, which rightfully makes the angels rejoice, who are sent to minister to human beings, although they previously disdained our race. Gabriel rejoices, because God entrusted to him the annunciation of the divine conception. This is why he begins his greeting with the joy and the grace:

“Rejoice, who are full of grace, the Lord is with You” (Luke 1:28). “Rejoice, who are full of grace”, i.e. let Your face shine with joy. Because it is from You that the joy of all human beings will be born, and from You that that the ancient curse will cease, since the dominion of death will be abolished, and all will receive the hope of the resurrection. “Rejoice, who are full of grace”, You, the unfading paradise of purity, in which the tree of life was planted, in order to bear the fruit of salvation for all human beings and to open the fourfold fountain of the Gospels which springs forth rivers of compassion to those who believe. “Rejoice, who are full of grace” as You mediate between God and human beings, so that the middle wall of the enmity might be abolished, and the heavens might be united with the earthly beings. “The Lord is with You”! Because You are, indeed, the worthy temple of God, which sheds forth the perfume of purity, and in which the Great High-Priest will come to dwell, who will be according to the order of Melchizedek, “motherless” and “fatherless” (Heb. 7:3) –“motherless” because He is “from the Father” and “fatherless”, because He is “from You the Mother”!

“And when She saw,” Scripture says, “she was greatly troubled at his words” (Luke 1:29), because these words that he said to Her were very strange. But Gabriel, to remove all agony and psychic trouble, forestalls the ignorance with the consolation, and says: “You have found favor with God” (Luke 1:30). And immediately afterwards he presents to Her the grace which surpasses any other, as he says to Her: “Behold, You will conceive and bear a Son, who will be great and will be called Son of the Most High. To Him the Lord God will give the throne of David, his father, and He will reign in the house of Jacob eternally, so that His kingdom will have no end. And Mary said to the angel. How can this happen to me, since I do not know a man” (Luke 1:31-34)? There is no other way for women to conceive, she says, except by association with a man. How, then, is it possible that such an immaculate experience can take place in me? Your strange annunciation brings to me a message which is difficult to accept. How can I produce fruit without seed? How can I give birth to a son while I am still unmarried? Your questions are reasonable, says the Archangel, and I beg your forgiveness that I respond to You. I foretell the birth, but I cannot explain the manner it will take place. This is exactly the only thing that I know. This conception will not take place with the mediation of a man, but with the outpouring of the Holy Spirit. It will be the power of the Most High that will overshadow You, and will accomplish this event. Why, then, do You put forth the law of nature before the lawgiver of nature? For, how can You welcome your Maker if You are not strengthened by the very Same? Is your womb wider than the heavens? Do you perhaps surpass the magnitude of the creation, or who can contain the Creator within her nature? Your ally is beside You! “The power of the Most High will overshadow You”! If this power did not overshadow You, You would not contain the One who is uncontainable. If He who is to be born of You does not cooperate with You at His birth, the clay will not be able to uphold its Maker. Since, again, You ask me, how can the seedless produce fruit (?) put this in Your mind, in order to believe the miracle. How was it that at the beginning of creation the earth produced fruit without seeds? He who made it possible for the earth to bring forth fruit, He will also make possible for your womb to bring forth fruit. To the former one was said, “Let the earth produce herb of grass” (Gen. 1:11), and thus the nature of things came to pass, and all things were beautified with all kinds of fruit. To You, however, is said: “The Holy Spirit will come upon You, and the Power of the Most High will overshadow You, and He who will be born of You will be called Holy, Son of God” (Luke 1:35).

12. The Mystery of the Divine Birth. “Behold the servant of the Lord, let it be done to me according to Your Word” (Luke 1:38). That was the moment when the procedure of the divine conception was put to operation. What logic could fathom the unsurpassable ocean of the unwedded pregnancy? Which mind is so clear and powerful in perception as to see the unseen? Here there is need of language superior to the human, or rather truly divine inspiration which will grant the result of the investigation. How did the uncreated and uncontainable essence of the Word, which has nothing in common with anything in creation, at which not even the Cherubim dare to look, although they are superior to all the other orders, come to share in the powerless and earthly nature of humanity? This is a Mystery that took place then and continues to be a Mystery. At that time, creation encountered what was never seen before, a Son, who was father of the birth-giver, an Infant who preexisted his mother, a Child who was more ancient than the ages! And this was so, because He who was born was not a mere man, but God the Word who became incarnate from the Virgin, who put on flesh, of the same essence (consubstantial) with that which is mine, so that He might save the same by the same. If He had taken a different body than that which is mine, He would not have shared in my flesh, nor would He have made me a sharer of life. If He had not become poor by taking on my creaturely substance, I would not have been enriched with the divine kingdom. But, He, Emmanuel, came into this world which He had created from of old, like a Child that was born recently, although He was God before the ages. He sat in a manger, because He found no place to lodge, and he prepared eternal lodgings. He came into a cave, yet a star announced Him. He received gifts from Magi, but he granted the gift of redemption from sins. He was upheld in the arms of Symeon, although as God He embraced the universe. He manifested Himself as a babe to shepherds, but He was acknowledged as God by the armies of the Angels who sang His glories in the heavens and the peace on earth and the goodwill among human beings.

13. The experience of the Theotokos! All these things the Mother of the Lord and true Theotokos kept in her heart, as Scripture says (Luke 2:51), adding on all the strange happenings that surrounded Him, and thus she multiplied the rejoicing of Her heart, with joys and amazements, as She perceived the glories of Her Son and God. Of course, when She saw the divine infant, I think that She was seized with fear and desire as She talked to Him alone to one who was also alone, as follows: What name, my Child, is appropriate that I should use for You? Should it be a human one? But, You had a divine birth! Should it be perhaps a divine one? But, You took on human flesh! What shall I do with You? Should I feed You with milk? Or should I theologize about You? Should I look after You as a mother, or should I worship You as Your servant? Should I squeeze you in my bosom as my son, or should I pray to You as my God? Should I give You milk, or should I offer You incense? What shall I do with this ineffable and supreme miracle? The heavens are for You Your throne, and yet it is my embrace that holds You! You appeared entire here below, and yet You have not been absent from up there! Your descent that took place was not local, but was accomplished as divine condescension. I praise Your philanthropy, but I search to understand Your economy!

14. The Mystery of the superbly-blessed Theotokos. (vi.) Did you see what a great Mystery was achieved by the Theotokos – a Mystery that transcends every tongue and thought? What then? Shall we not be amazed at the great power of the Theotokos and at the fact that She exceeds all the Saints that we honor? If Christ gave so much grace to His servants, that they could heal the sick, not only by touching them, but also by their shadow falling upon them – for, as the Book of the Acts of the Apostles informs us, they brought to the middle of the market the sick and the shadow of Peter healed them (Acts 5:15), whereas someone else took hold of the handkerchief which Paul had used and, putting it on the sick, liberated them from the evil demons (Acts 19:12) – what power do we think that He gave to His Mother? Would He not have given Her greater power than that given to His followers? This is obvious to everyone. It is also amazing, indeed, that what the Saints were able to do while alive, was not covered by the earth when they died. Because, even though their bodies were hidden within graves of stone, they still have power to save those in need, when they approach them worthily. If, then, He granted to them such power that they can do such miracles, what did He give in exchange for her maternal milk to His Mother who gave birth to Him? And what charismas did He bestow on Her beatification? If Peter was called “blessed” (Matth. 16:17), and the Lord entrusted to Him the keys of the heavens, how would She not be called “superbly-blessed” (ὑπερευλογημένη) exceeding all others, inasmuch as the She was deemed worthy to give birth To Him Whom Peter confessed? If Paul was called “vessel of election” (Acts 9:15), because he upheld the most reverend name of Christ and preached Him to the entire world, what kind of “vessel of election” would be the Theotokos? She did not contain the manna as the golden jar, but she contained the heavenly Bread within her womb, which is given to the believers as food and strength.

15. The epilogue. As I am moved by a deep sense of reverence with all this, I do not wish to say anything additional concerning the Theotokos; lest I am more humiliated on account of my inability to match her worthiness. I will fold the sails of my discourse, and I will take refuge in the safe port of silence after I address two words, as an epilogue, to the faithful who have gathered here.

Since we gained so many goods and feel victorious by recounting the achievements of the Theotokos, let us repay our Lady Benefactor with a prize which returns to us as benefit. What is this repayment? It is “the love that we owe to one another, which fulfills the law.” Because, as it says, “the whole law is fulfilled with this, i.e. with the, You shall love your neighbor as yourself” (Rom. 13:9,10). And also, “Because the command, You shall not commit adultery, you shall not kill, you shall not steal, you shall not bear false witness, and any other such commandment is recapitulated into this one word, You shall love your neighbor as yourself” (Rom. 13:9). Above all we are obliged to keep the body of the Church undivided. And we shall achieve this, if we keep the wealth of unanimity inviolate. We should not pretend that we defend the right faith (orthodoxy), when we defend the hatred that intrudes between us. We should not encourage evil under the guise of piety. Not should we deviate from the orthodox doctrine, on account of unlawful alliances, which lead us to prostitute the truth. Rather, we should look after, along with the orthodox faith, the acquisition of good conduct, because neither one exists without the other and neither one is sufficient on its own to yield a perfect result. “Faith without works is dead, just as works without faith are such as well” (James 2:20). Tying, therefore, ourselves firmly with the bonds of love let us offer to the Theotokos the following prayer:

O Most Holy Virgin, against whom everyone who tries to speak of you reverently and gloriously sins, not with respect to the truth but to your value, have pity on us from the height of the heavens, from where You watch over us, and grant us peace in this circumstance. Guide us so that we may not be put to shame at the throne of judgment, but may appear worthy of standing at His right hand, when the rapture to the heavens will take place and we shall become partakers with the Angels in the praise of the uncreated and consubstantial Trinity, realized and glorified in the Name of the Father and the Son and the Holy Spirit, now and always and in the ages of the ages, AMHN!